Povodom jučerašnje utakmice Srbija-Gana na svetskom prvenstvu u fudbalu u Južnoj Africi, na novosadskom kupalištu „Štrand“ okupilo se puno ljubitelja fudbala, ali i zainteresovanih radoznalaca da isprate naš nacionalni tim na njihovoj prvoj utakmici na svetskom prvenstvu. Koncentrisani na utakmicu, pretpostavljamo da nisu puno razmišljali o korenima fudbala u sopstvenom gradu!

Kada su pre nešto više od 100 godina prve fudbalske lopte stigle u Novi Sad, niko nije mogao da pretpostavi da će „šorloptanje“, kako su Novosađani nazivali fudbal, postati najpopularniji sport u gradu. Između dva svetska rata postojao je jak rivalitet između NAK-a i Vojvodine, pa se znalo u koje kafane smeju da uđu žuti, u koje crveno-beli, a zabeleženo je da su i svadbe propadale, ako bi mlada i mladoženja dolazili iz porodica koje su navijale za različite timove.

Prema istorijskim izvorima, prvu fudbalsku loptu u grad su 1902. godine doneli Eugen Šozberger i Janko Travanj pošto su je u Pragu kupili za tri krune i šezdeset filera. Te godine srpski studenti iz Praga su osnovali i prvi klub, ali je on brzo ugašen, a to su, takođe bezuspešno, pokušali i đaci Velike srpske pravoslavne gimnazije.

- Prvi fudbalski klub koji je opstao, osnovan je 1909. godine kao UTK ili Društvo novosadskih gimnastičara, a godinu dana kasnije osnovan je i NAK, odnosno Novosadski atletski klub. Sve ove klubove, navode hroničari, osnivali su Mađari, ali su, kako pokazuju izveštaji sa utakmica, u njima igrali i Srbi – priča sportski novinar Milorad Gavrilović.

Ove zanimljivosti naš su mali doprinos opštoj fudbalskoj groznici.

]]> http://www.samsvojvodic.com/sorloptanje/feed/ 0 http://www.samsvojvodic.com/istorija-novosadskog-sajma/ http://www.samsvojvodic.com/istorija-novosadskog-sajma/#comments Thu, 13 May 2010 08:52:28 +0000 bogdanka http://www.samsvojvodic.com/?p=1609

Sticanjem statusa slobodne kraljevske varoši 1748. godine, Novi Sad je stekao pravo da organizuje zemaljske vašare, koji su se održavali 20. marta, 19. maja, 10. jula i 20. oktobra svake godine. U razvijenom trgovačkom i zanatskom gradu, Novom Sadu od druge polovine XIX veka započeto je organizovanje zanatskih, industrijskih i poljoprivrednih izložbi. Iz njih se u prvoj polovini XX veka iznedrio i Međunarodni poljoprivredni sajam.

Prva zanatsko-industrijska izložba održana je u avgustu 1875. godine, na Strelištu, gde su industrijski proizvodi, ne samo iz ovog grada, već i iz Budimpešte i Beča, prikazani celoj državi. Ta prva manifestacija imala je 15.000 posetilaca i prihod od 1.500 forinti.

Posle 1918. godine, kad su Bačka, Banat, Srem i Baranja ušli u okvire zajedničke Jugoslovenske države, grupa bogatih novosadskih preduzetnika, veleposednika i industrijalaca na inicijativu Đule Hajoša pokrenula je akciju za održavanje izložbi i sajmova zanatskih i industrijskih uzoraka i poljoprivrednih proizvoda. Tako je od 11. do 26. avgusta 1923. godine priređena Prva novosadska izložba. Ta izložba je označila početak organizovanja sajamskih priredbi u Novom Sadu i ona se smatra prvom u postojanju Novosadskog sajma.

Godine 1929, da bi se sajmovi organizovali profesionalno, a manifestacije postale stalne, grupa novosadskih trgovaca i industrijalaca osnovala je Akcionarsko društvo za izložbe i Sajam uzoraka. Akcionarsko društvo je prvu izložbu organizovalo od 27. septembra do 6. oktobra 1930. godine kao Međunarodni sajam i Izložbu uzoraka, a od 14. do 18. marta 1931. godine održan je Prvi međunarodni poljoprivredni sajam i Izložba stoke. Između dva svetska rata, Akcionarsko društvo je, tokom deset godina (1931-1940), kontinuirano održavalo međunarodne sajmove poljoprivrede i izložbe stoke.

Akcionarsko društvo je postojalo do 1938. godine, kad je zbog novčanih teškoća ugašeno. Po ukidanju Akcionarskog društva, organizovanje Izložbe preuzeo je Zavod za priređivanje izložbi i sajmova, pri Poljoprivrednoj komori Dunavske banovine. Jubilarni, 10. sajam i izložba otvoreni su 1940. godine, na novoj lokaciji, u današnjoj Hajduk Veljkovoj ulici, gde se Sajam i danas nalazi. Namere tadašnjih organizatora bile su dugoročne, jer su poručeni nacrti i planovi za stalne izložbene hale, hipodrom i druge prateće objekte.

Deseta izložba bila je poslednja, a sledeća je već bila odložena zbog izbijanja Drugog svetskog rata. Po završetku Drugog svetskog rata, u socijalističkoj Jugoslaviji, s ciljem obnove poljoprivredne proizvodnje, u Novom Sadu je 1948. godine održana Prva zemaljska poljoprivredna izložba, koja je imala 85.000 posetilaca, što je bio i rezultat masovnih poljoprivrednih kurseva sprovedenih u selima širom tadašnje države, kao i radijskih i filmskih predstava s ciljem povećanja poljoprivredne proizvodnje. Sledeća, Druga zemaljska poljoprivredna izložba bila je uspešnija od prethodne, s rekordnih 135.000 posetilaca. Na zemaljskim izložbama nagrađivani su najbolji u državnom i zadružnom sektoru, kao i odgajivači stoke u državnom, zadružnom i privatnom sektoru. Godine 1953. Novosadski sajam je prerastao u opštejugoslovensku komercijalnu ustanovu s novim zaštitnim znakom.

Međunarodni poljoprivredni sajam je od sedamdesetih do devedesetih godina XX veka zabeležio zlatno doba. S velikim brojem izlagača iz tadašnje Jugoslavije i inostranstva, koji se kretao oko 1.500, sajam poljoprivrede je bio svrstan među najznačajnije u svetu.

Izgradnjom Kongresnog centra „Master“, započetog 2001. godine, a otvorenog 2006. godine, Novosadski sajam je stvorio uslove za organizovanje modernih sajmova, s akcentom na uslužni biznis. Na površini od 300.000 metara kvadratnih, od kojih je 60.000 metara kvadratnih paviljona, sa 30 priredbi u 10 termina, sa 1.200.000 posetilaca godišnje, Novosadski sajam je postao stecište modernih sajmova, kao što su: „Auto Show – Novi Sad“, Sajam finansija, koji je prerastao u Sajam investicija, Salon nameštaja, Sajam obrazovanja…

Međunarodni poljoprivredni sajam, postao je agrobiznis događaj regiona, s najvećom i najdužom sajamskom tradicijom.

Gradnju tvrđave pratilo je širenje naselja na suprotnoj obali Dunava, označeno raznim imenima – Neoplanta, Ujvidek, Neusatz, da bi 1. februara 1748. godine dobio ime Novi Sad. Tada su njegovi žitelji platili bečkom dvoru 95.000 ondašnjih forinti za dobijanje statusa slobodnog grada. U Revoluciji 1848/49, grad je bombardovan i uništen. Nekom čudnom snagom njegovi građani su ga obnovili u kombinaciji baroka i drugih arhitektonskih stilova, uzdigavši ga u drugoj polovini XIX veka u „Srpsku Atinu“.

Ime i grb grad je dobio 1. februara 1748. poveljom carice Marije Terezije i tako postao slobodan kraljevski grad: Neoplantae, Neusatz, Ujvidek, Novi Sad. Na grbu se na plavoj pozadini ističu tri masivne kule ispod kojih protiče Dunav preko zelene livade. Iznad kula se nalaze Nojev golub i natpis na latinskom Sigillum Regiae Liberaeque Civitatis Neoplantensis, što bi u prevodu na srpski jezik značilo: Pečat kraljevske slobodne varoši Novog Sada.

Od kada je u periodu socijalizma postao glavni grad Autonomne Pokrajine Vojvodine, Novi Sad je politički, ekonomski, kulturni, prosvetni i svaki drugi centar severne pokrajine Srbije. On je univerzitetski grad sa većim brojem fakulteta i viših škola i medijska imperija na čak pet jezika: srpskom, mađarskom, slovačkom, rumunskom i rusinskom, što nigde u Evropi nije postojalo. Grad festivala za decu, mlade i stare sa brojnim manifestacijama kao što su Zmajeve dečje igre, Sterijino pozorje, Nomus i najnoviji EXIT festival. Grad kulture sa brojnim bibliotekama, muzejima, galerijama. Legendarni Janika Balaž i kompozitor i dirigent Sava Vukosavljev učinili su da tamburaška muzika postane još jedan važan simbol grada.

Novosadski sajam

Tu je zdravstvena zaštita na veoma visokom nivou, čemu izuzetan doprinos daju Instutut svetskog renomea za kardiovaskularne bolesti u Sremskoj Kamenici i Medicinski fakultet, koji je dao veliki broj vrsnih naučnika i stručnjaka. Zahvaljujući stručnjacima Instituta za ratarstvo u Novom Sadu nastaju međunarodno priznate nove sorte pšenice i kukuruza, a jedan od zaštitnih znakova grada je Novosadski sajam sa više međunarodnih sajamskih priredbi, od kojih naravno posebno valja izdvojiti Poljoprivredni sajam.

Novi Sad je sve to, ali i mnogo više. On je i sportski centar, u kom je 1790. osnovano Gradsko streljačko društvo, 1872. “Jačačka, veslačka i vatrogasna zadruga” iz koje se 1885. razvio veslački klub Danubius, a 1981. otvoren je objekat od kapitalnog značaja za razvoj sporta u gradu – Sportski i poslovni centar Vojvodina, popularnije nazvan SPENS. Ova atraktivna građevina metala, stakla, betona i mermera koja se prostire na 65.000 m2 i deo kompleksa od 20 hektara, u kome su i prostori za sportske i rekreativne sadržaje-teniska igrališta, bazeni, klizalište i drugo, sa velikom dvoranom koja može da primi do 10.000 gledalaca i malom dvoranom za 1.200 gledalaca.

U samo praskozorje Prvog svetskog rata 1914. godine u Novom Sadu je osnovan drugi najstariji fudbalski klub u Jugoslaviji – FK “Vojvodina”, dvostruki šampion “druge” Jugoslavije. “Vojvodina” 1924. godine dobija i svoj stadion “Karađorđe”, po nacrtima inženjera Dake Popovića, i dan danas stoji na istom mestu, uz SPENS.

Novi Sad je bio i ostao grad dobrih i vrednih ljudi.

Dobro došli u Novi Sad, dobro došli u Srpsku Atinu, gostoljubiv i lep grad, gde Vas građani, vedri i raspoloženi, dočekuju otvorena srca, iskreno i prijateljski.

Gradovi pobratimi: Modena, Norič, Dortmund, Helioupolis, Budva, Čang Čun.

Polazna tačka – Trg Slobode

Spomenik Svetozaru Miletiću:

Miletićev spomenik i Gradska kuća

Predvodnik srpskih nacionalnih ideja, političkih i kulturnih zbivanja od početka druge polovine XIX veka, pravnik, politički vođa Srba u Vojvodini, osnivač Narodne stranke, poslanik u Ugarskom i Hrvatskom saboru, gradonačelnik Novog Sada, čovek koji je još za života postao simbol, nesumnjivo je dr. Svetozar Miletić (Mošorin, 22.02.1826 – Vršac, 04.02.1901). Kao poslanik na ugarskom Saboru naročito se angažovao oko zakona o manjinama. Bio je prvi urednik Zastave, najznačajnijeg političkog dnevnog lista kod Srba u Habzburškoj monarhiji (pokrenut 1866). U zoru 5. jula 1876. uhapšen je u svom stanu u Novom Sadu. Ima indicija da je odobrenje za njegovo hapšenje dala ruska vlada, jer je Miletić nastojao da zbliži srpske i bugarske ciljeve, što Rusiji nije odgovaralo. Protiv njega je pokrenut jedan montiran proces, gde mu je suđeno za veleizdaju. Osuđen je na 5 godina robije. U zatvoru je sistematski psihički i fizički maltretiran, zbog čega je i mentalno popustio. Kada je pušten sa robije, završio je u Zavodu za umobolne. Umro je u Vršcu, a sahranjen je na uspenskom groblju u Novom Sadu.

Gradska kuća:

Monumentalno magistratsko zdanje u centru Novog Sada u stilu neorenesanse podignuto je 1895. godine po projektu arhitekte Đerđa Molnara. Vajar Julije Anika ukrasio je fasadu alegorijskim figurama. Simbolični medaljoni u svečanoj sali su rad slikara Pavla Ružičke iz 1911. godine. Sa visokog tornja opremljenog zvonom su vatrogasci u prošlosti nadgledali grad. Od kraja XIX veka na tornju Gradske kuće stajao je stražar, koji je pažljivo osmatrao da li je negde u gradu došlo do požara. Kada bi do toga došlo, zvonjavom „Matilde“, kako je nazvano zvono u Gradskoj kući, obaveštavao je vatrogasce da negde gori. Kako je grad bio podeljen na četiri kvarta, broj udaraca u zvono označavao bi mesto požara, što je vatrogascima bio svojevrsni putovođa. S početka XIX veka u gradu se na raznim mestima održavaju balovi, a u samoj Gradskoj kući bili su poznati nobl-balovi, koje posećuje inteligencija, bogati trgovci i poneki plemić. Tu su se igrali galop – brza polka slična čardašu, valcer, kadril i menuet.

Srpsko narodno pozorište:

Još u Somboru 1850. mladi Miletićev saradnik Jovan Đorđević, dolazi na

ideju da stvori stalno pozorište – nacionalnu ustanovu za ceo srpski narod. Deceniju kasnije, vraća se ovoj zamisli, najpre kroz seriju tekstova u “Srbskom dnevniku”. Đorđević je prvi predložio naziv “Srpsko narodno pozorište”, želeći time posredno da doprinese priznavanju Srba kao naroda u Ugarskoj. Zahvaljujući ovim tekstovima, ubrzo počinju da pristižu novčani prilozi, a zahvaljujući prilozima, kao i obrazovanju devetočlane pozorišne trupe pod vođstvom Dimitrija Ružića, u julu 1861. godine osnovano je Srpsko narodno pozorište.

Što se tiče zgrade pozorišta, grad je još od kraja XVIII veka, na prostoru današnjeg Trifkovićevog trga imao pozorišnu, tzv. Građansku dvoranu. U nemogućnosti da na drugi način eliminiše SNP, mađarska vlast 1892. naređuje rušenje zgrade pozorišta u roku od 30 dana, jer je navodno trošno i sklono padu. Tu u pomoć pristiže veleposednik, trgovac i industrijalac Lazar Dunđerski, tako što je srušio dvoranu o svom trošku, otkupio sav građevinski materijal i sagradio novo pozorišno zdanje u dvorištu svog hotela “Jelisaveta”. Unajmljen je arhitekta Vladimir Nikolić, a pozorišna dvorana je građena u klasicističkom stilu. Zdanje je otvoreno 1895. godine, a sala je mogla da primi 600 gledalaca. Tzv. Dunđerskovo pozorište izgorelo je u januaru 1928. od varnice u peći, koja je izazvala velik požar. Do izgradnje nove pozorišne zgrade pozorište je predstave davalo uglavnom na gostovanjima, a u gradu je nastupalo ponovo u hotelskim salama.

Srpsko narodno pozorište useljava se 1981. u novu sopstvenu zgradu, koju je projektovao poljski arhitekta Viktor Jackijević, i do današnjih dana ostaje nacionalni teatar prvog reda. Tu su danas smešteni Drama, Opera i Balet.

Apolo centar:

Prvi stalni bioskop u gradu otvoren je u januaru 1910. godine u tada novopodignutoj dvorišnoj zgradi na glavnom trgu, do “Grand” hotela, i zvao se “Apolo”. Vlasnik bioskopa bilo je deoničarsko društvo “Apolo-projektograf”, koji je osnovao dr. Stevan Adamović, takođe prvi automobilista u gradu. U vreme gradnje novog zdanja SNPa, krajem 70ih i početkom 80ih godina XX veka, zgrada je srušena, a od 1993. godine je tu moderni tržni centar, koji nosi ime starog bioskopa.

Zgrada Vojvođanske banke:

Vojvođanska banka

Začecima bankarstva i novčanih zavoda mogu se smatrati i crkveni fondovi iz kojih su se izdržavale veroispovedne škole i uboški domovi. Prva banka, odnosno novčani zavod u današnjem smislu te reči, otvorena je 1864. kada je bački vladika Platon Atanacković, sa grupom preduzimljivih novosadskih Srba, otvorio „Novosadsku štedionicu“ u zdanju na današnjem Trgu slobode, gde je danas „Vojvođanska banka“.

Zgrada “Kod olovnog vojnika”:

Palata na uglu centralnog trga, pored tzv. Katedrale, poznata je pod imenom „Gvozdeni čovek“ ili “Kod olovnog vojnika”, po figuri viteza u oklopu u niši pri vrhu fasade. U njoj je pred Revoluciju 1848. bilo sedište Magistrata. U bombardovanju 12. juna 1849. i ona je delimično stradala.

Hotel “Vojvodina”:

Hotel Vojvodina

Najstariji hotel u Novom Sadu izgrađen je 1854. godine. Prvo se zvao „Carica Jelisaveta“, u međuratnom periodu „Kraljica Marija“, a današnje ime nosi od 1945. U nekad luksuznom zdanju priređivani su balovi, koncerti, čajanke i svečani skupovi. Renoviran je 1980, a fasada je restaurirana 1995. Danas se na tom mestu uz hotel nalaze i manji tržni centar, disko-klub i velika bašta. Hotel “Jelisaveta” i Majerov “Grand hotel”, jedan preko puta drugog, bili su najelitniji ugostiteljski objekti u gradu. U njima su odsedale najbogatije i najuglednije ličnosti. U Hotelu “Vojvodina” je krajem 70ih godina XX veka poslednje dane života proveo popularni mađarski književnik Lajoš Zilahi.

Tanurdžićeva palata:

Jedan od najznačajnijih predratnih graditelja, arhitekta Đorđe Tabaković, projektovao je petospratnu zgradu koja je najbolji primer racionalne arhitekture bez ornamenata, koja je potekla iz Bauhaus estetike. Ovo zdanje je za Nikolu Tanurdžića, jednog od najuglednijih novosadskih trgovaca, izgrađeno 1933-34. godine, a dograđeno 1939-40. U vreme gradnje, ova zgrada se računala u malobrojne arhitektonske inovacije u Kraljevini Jugoslaviji.

Rimokatolička crkva:

"Katedrala" sa zgradom "Kod olovnog vojnika" levo i Tanurdžićevom palatom desno

Crkva Imena Marijinog je rimokatolička crkva, koja se nalazi u centru Novog Sada, na Trgu Slobode. Praznik crkve, Ime Marijino, se slavi 12. septembra. Godine 1891. doneta je odluka da se stara katolička crkva poruši i na istom mestu izgradi nova. Arhitekta Georg Molnar  izradio je planove tokom 1892. godine i nije za taj obiman posao tražio nikakvu nadoknadu. Crkva mu se odužila tako što je postavila njegovu bistu u niši levo ispod hora u crkvi, što je neobično za jedno svetovno lice. U oktobru 1894. podignut je na toranj osvećeni pozlaćeni krst. Fasada je urađena od karakteristične žute fasadne cigle, a sama crkva, kao i unutrašnja rezbarija je urađena u neogotskom stilu. Novosađani crkvu greškom nazivaju katedralom, što ona nije, jer se katedrala nalazi u sedištu biskupije, a sedište Bačke biskupije je u Subotici.

…nastavak u Katoličku portu…

Katolička porta je, poput malog trga, okružena katoličkom crkvom, „Plebanijom“ i Palatom „Vatikan“. Impozantno zdanje u katoličkoj porti, podignuto 30ih godina XX veka, bilo je vlasništvo Rimokatoličke opštine, zato su je građani zvali Palatom „Vatikan“.

Plebanija:

Katolici su 1808. godine podigli novo župno zdanje – Plebaniju, koja i danas postoji u porti katoličke crkve.

…tada iza “katedrale” nazad u Zmaj Jovinu ulicu…

Zmaj Jovina ulica:

Zmaj Jovina ulica

Novi Sad, koji i danas postoji u najvećem delu starog jezgra, nastao je tokom druge polovine XIX veka, u toku obnove nakon bombardovanja sa Tvrđave. Kada bi se sudilo po njegovom izgledu, reklo bi se da je grad oko 150 godina star. Do Bune poluorijentalna varoš, krajem XIX veka biće izgrađena u stilu tada modernih gradova Srednje Evrope.

Čuvena novosadska pijaca je u dva veka svog postojanja uspela da “okupira” čitav grad. Prostirala se centralnim gradskim ulicama i trgovima, a današnja imena trgova i ulica svedoče o enormnom značaju pijace za ekonomski razvoj grada. Duž Dunavske ulice prodavala se riba, u današnjoj Miletićevoj ulici hleb i pekarski proizvodi, zbog čega se dugo zvala Lebarski sokak, zatim Žitni trg itd. Pijaca je bila svakodnevna, od pet ujutro do podneva, kada se moralo prestati sa radom, kako bi se ulice očistile i uredile za popodnevnu promenadu. I dan danas su centralne gradske ulice veoma žive, pune šetača i onih koji po lepom vremenu uživaju u baštama kafića i restorana. Zmaj Jovina ulica je i centralno mesto dešavanja u toku manifestacije za decu “Zmajeve dečje igre”, koja se održava u junu mesecu svake godine.

…sve do skretanja u Miletićevu ulicu…

Zgrada starog centralno-kreditnog zavoda:

Centralni kreditni zavod

Koncentracija kapitala u nacionalnim štedionicama je tipična za Novi Sad, pri čemu je najveća srpska novčana ustanova bio „Centralni kreditni zavod“, osnovan 1890. godine. To je reprezentativno eklektičko zdanje na uglu Miletićeve i Grčkoškolske ulice, izgrađeno 1895. prema projektu arhitekte Franca Vorude, sa figurom boga Merkura na kupoli – rad znamenitog vajara Đorđa Jovanovića.

…odatle skretanje u Grčkoškolsku ulicu…

Spomen ploča na zgradi Grčke škole:

Po zasnivanju naselja pravoslavni svet čini dominantnu grupu u gradu, ali su se samo Grci (i Cincari) održali donekle kao posebna nacija do druge polovine XIX veka, najviše zahvaljujući Grčkoj školi. Prva grčka škola postoji još 30ih godina XVIII veka, ali se ne zna gde se nalazila. Vladika Mojsije Putnik je 1770. ustupio grčkoj deci učionicu za učenje maternjeg jezika. Jedan od prvih značajnih dobrotvora u gradu, Marko Servijski, ostavio je 1780. darovnim pismom plac za gradnju Grčke škole, ali Grci ovaj poklon nisu iskoristili, već kupuju Savićevu kuću u današnjoj Grčkoškolskoj ulici br. 3. i adaptiraju je za školske potrebe. Ova zgrada je obnovljena 1821, o čemu svedoči i mermerna spomen-ploča, postavljena iznad ulazne kapije. Škola je krajem XIX veka (1873) poklonjena Srpskoj gimnaziji, jer više nije bilo dece koja bi učila na Grčkom jeziku. Grcima je ustupljena i Nikolajevska crkva, u kojoj su svake druge nedelje držane liturgije na grčkom jeziku. Kasnije se tu smestila Srpska čitaonica, čiji je prvi predsednik bio advokat Jovan Rajić.

…na kraju ulice skretanje levo u Pašićevu ulicu do trga Toze Markovića…

Matica Srpska:

Matica srpska

Među svim nacionalnim i građanskim udruženjima, nastalim u prvoj polovini XIX veka, najznačajnije mesto pripada i danas aktivnoj, najstarijoj kulturnoj instituciji kod Srba – Matici Srpskoj. Osnovana je 16. februara 1826. u Pešti, a “Letopis” je postao njeno zvanično glasilo. Ovaj časopis, koji i danas izlazi, najstariji je živi književni časopis na svetu. Iako zamišljena kao kulturno društvo, Matica je svojim radom daleko prevazilazila postavljene ciljeve: postala je bastion nacionalne svesti, kulture i pismenosti. Naročito je vredna biblioteka koja i danas postoji u fondu Matice Srpske. Matica je 1847. toliko prevazišla prvobitne namere svojih osnivača da počinje sa radom i njen Muzej. Preseljenje Matice Srpske u Novi Sad je obavljeno tek 1864. uz veliko slavlje. Tokom svog življenja u Novom Sadu, Matica je promenila nekoliko lokacija, da bi se 1928. preselila u “Trandafilkino sirotište”, gde se i danas nalazi.

Nikolajevska crkva:

Hram Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja – Nikolajevska crkva, sagrađena je u periodu od 1726. do 1730. godine. Samim tim ovo je najstarija pravoslavna crkva u gradu. U ovoj crkvi su na Malu gospojinu, 1913. kršteni sinovi Milene i Alberta Ajnštajna, Albert i Eduard.

…odatle povratak kroz Pašićevu nazad do Ulice Zlatne Grede…

Gimnazija Jovan Jovanović Zmaj:

Gimnazija

Krajem XVIII veka javlja se potreba i za jednom višom školskom ustanovom. Tako je 1789, u gradu otvorena škola, koja se zvala Regium gymnasium Neoplantese ili niža gimnazija. Gimnazija se nalazila u porti Sabornog hrama, odnosno u vlasništvu Srpske crkvene opštine. Razlog zbog kojeg su Srbi svojim sugrađanima katoličke veroispovesti ustupili svoju zgradu verovatno je uticaj koji su na njih ostavile reforme cara Josifa II (na vlasti od 1780. do 1790.), a naročito njegov Patent o toleranciji iz 1781, kojim su sve religije u carstvu izjednačene. Međutim, kako se stanje vratilo na staro nakon careve smrti, Srbi nastoje da „izbace“ katolike iz svoje zgrade, ujedno težeći vlastitoj gimnaziji. Zgradu su potpuno preuzeli tek 1823, ali će još jedan duži period morati da vraćaju dugove, koje su im sugrađani ostavili.

Godine 1810. zahvaljujući zadužbini Save Vukovića (1743-1811), počela je sa radom druga gimnazija u srpskom narodu, Srpska pravoslavna velika gimnazija u Novom Sadu. Pokušaja da se srpska gimnazija u gradu otvori bilo je još krajem XVIII veka, ali Habzburška država tada to nije dozvolila. Međutim, potisnuta nezadrživom Napoleonovom vojskom, sada popušta, tako da je gimnazija započela rad. Za prvog direktora Srpske gimnazije postavljen je Slovak, Pavel Jozef Šafarik (1795-1861), koji je na tom mestu ostao do 1833. Za direktora je postavljen koliko zbog svog velikog obrazovanja i organizacionih sposobnosti, toliko i zbog svoje evangelističke vere, jer nije izazivao bojazan da će u nastavu uvoditi katoličku doktrinu. Gimnazija je stradala u bombardovanju 1849.

Gradnja nove zgrade gimnazije započeta je 1899. godine po projektu arhitekte Vladimira Nikolića, a zahvaljujući donaciji barona Miloša Bajića, unuka kneza Miloša Obrenovića.

…iz Zlatne Grede nazad, skretanje levo u nastavak Pašićeve ulice…

“Platoneum”:

Zdanje u kojem je danas ogranak SANU potiče iz XVIII veka. Godine 1770, kupio ju je bogati grk Aksentije Đurković, čiji potomci će je prodati 1861. bačkom vladiki Platonu Atanackoviću, po kojem će poneti ime. On je kasnije ispunjenim zaveštanjem predvideo da ovde bude Srpski akademski institut sa pravnim i filozofskim fakultetom. Ovde su bile smeštene bačke vladike do izgradnje novog dvora, služila je gimnaziji do izgradnje nove zgrade, u njoj je po preseljenju bilo smešteno zdanje Matice srpske, a tu je jedno vreme bila i Srpska čitaonica. Posle Drugog svetskog rata u njoj je bila Viša pedagoška škola i deo Filozofskog fakulteta.

Saborna crkva:

Saborna crkva i spomenik

Prema predanju, prva pravoslavna crkva Svetog velikomučenika Georgija, saborni hram, postoji još od 1700. godine. Od 1708. godine je u Novom Sadu (tada Šancu) sedište Bačkog vladike. Novosadska saborna crkva je bila u gradnji još tokom 1734, a završena je, u baroknom stilu, oko 1740. Stradala je kao i veći deo Novog Sada 1849. Sadašnji izgled je dobila projektom arhitekte iz Budimpešte, Mihaela Harminca, 1902-1905. godine. Tada je izgrađen nov visok zvonik sa zvonima naručenim u Budimpešti. Na ikonama u crkvi je najviše radio slikar Paja Jovanović. U porti crkve nalazi se najstariji sačuvani spomenik Novog Sada – Bogojavljenski krst od ružičastog mermera. Hor Saborne crkve je poznat širom Evrope i sveta.

…odatle povratak u Zmaj Jovinu ulicu…

Vladičanski dvor:

Vladičanski dvor Bačke eparhije u pročelju Zmaj-Jovine ulice, projektovao je arhitekta Vladimir Nikolić 1901. godine, približno na istom mestu gde se nalazio stari dvor, srušen u bombardovanju Novog Sada 1849. Graditelji

novog dvora bili su majstori-preduzimači Ferenc Majhl i Karlo Molcer iz Subotice. Vajar Julije Anika, uradio je spoljnu dekoraciju s oblicima pseudo-mavarske plastike. Tri grba eparhije nalaze se na fasadi, na zidu prema porti i prema dvorištu.

Spomenik J. J. Zmaju (1833-1904):

Lekar, najpoznatiji dečji pesnik kod Srba, jedna od najznačajnijih političkih i kulturnih ličnosti srpskog naroda u Austro-Ugarskoj. Sa Miletićem je bio blizak saradnik i prijatelj do smrti. Ovaj spomenik postavljen je 1984.

Zgrada “Beli lav”:

Najstarija očuvana zgrada u Novom Sadu danas, pripadala je 1720. godine sapundžiji Stojanu Maslaku, a krajem XVIII veka poznatom knjižaru, štamparu i književniku Emanuilu Jankoviću. U različitim periodima njeni vlasnici su bili Stratimirovići, kao i Dunđerski. Na fasadi je 1990. postavljena spomen-ploča povodom 200-godišnjice knjižarstva u Novom Sadu. U dvorištu u zidu se nalazi starinski bunar na čekrk.

Dunavska ulica

…pa nastavak kroz Dunavsku ulicu …

Gradska biblioteka:

Dunavska 1. bila je kuća Arse Pajevića, značajnog izdavača u čijoj kući je bila i redakcija „Branika“ i sedište Liberalne stranke. Pajević je značajan naročito po tome što je izdavao Zmajeva dela, a njegova knjižara je bila najveća i najpoznatija u gradu. Pajević je 1895. prodao štampariju Đorđu Ivkoviću. Danas je tu smeštena Gradska biblioteka.

Muzej Vojvodine:

Vreme kada se reformiše i pravosudni sistem dovodi do podizanja reprezentativne sudske palate 1900. godine, na mestu ranije kafane „Kod Engleske kraljice“. U ovom zdanju, izgrađenom po projektu Đule Vagnera, je danas Muzej Vojvodine. Tokom podizanja sudske palate iza suda je sagrađen zatvor – danas Arhiv Vojvodine.

Dunavski park

…preko puta muzeja ulazak u …

Dunavski park:

Istovremeno pristupilo se i uređenju Promenade, današnjeg Dunavskog parka. U sklopu ovog uređenja na ulazu u park 1912. godine postavljena je prva profana skulptura u gradu – „Devojka sa rogom izobilja“, rad čuvenog novosadskog vajara Đorđa Jovanovića. Skulptura je Novosađanima poznata pod više imena: „Nimfa“, „Frajlica“ i „Gospojica“.

Ranija Promenada, imala je uređena igrališta za decu, ali su se tu zabavljali i odrasli. Pored ljuljaški, vrteški, klackalica, šatri sa raznovrsnim sadržajima, među kojima je bio i tzv. „majmunski“ ili „kereći cirkus“, bile su i šatre pod kojima su se prikazivale i „žive slike“. Bio je to začetak filmskih projekcija u gradu. U okviru Dunavskog parka je izgrađeno prvo tenisko igralište na ovim prostorima.

Danas jezerom Dunavskog parka plivaju labudovi Isa i Bisa, ljubimci najmlađih Novosađana.

Dom kulture:

…u kome je do izgradnje sopstvene zgrade bilo smešteno Srpsko narodno pozorište, podignut je po projektu Đorđa Tabakovića, 1938. godine. U njemu su sada Pozorište mladih i Lutkarsko pozorište.

Izvor: Đorđe M. Srbulović, Kratka istorija Novog Sada, Novi Sad 2002.

Panorama Novog Sada

Pred osnivanje Kraljevine Jugoslavije Novi Sad bio je samo grad na jugu Ugarske, značajan samo za nepriznati, ali većinski srpski živalj. Odjednom dobija status jednog od najznačajnijih gradova nove države. Grad je, objektivno, postajao centar šire oblasti zahvaljujući svojoj ekonomskoj i kulturnoj snazi, stvorenoj tokom druge polovine XIX veka. Od Srpske Vojvodovine iz 1848. nasleđen naziv Vojvodina sve se češće upotrebljava, a njen centar postaje baš Novi Sad.

Ono što karakteriše izgradnju Novog Sada u periodu između dva svetska rata je izgradnja tzv. Malog Limana, sa nizom reprezentativnih građevina, čija gradnja počinje 1922. godine, a prekida se okupacijom 1941. Područje na koje danas izlazi most Duga srušeno je do temelja, a ceo teren je zasut zemljom. Pesak i zemlja su raznošeni vagonetima, koje je vukla mala lokomotiva po uskim šinama. Ta lokomotivica je bila prava atrakcija, a kada je završeno sa radovima, služila je za transport kupača do dunavske plaže Štrand. Ovaj vozić Novosađani su nazvali Trčika, zbog “brzine” kojom se kretala. Danas se zanimljivi kafe, smešten u lokomotivi na početku ulice Kralja Aleksandra, zove baš ovim imenom.

Bulevar Mihajla Pupina …

Dom novosadske trgovačke omladine:

Dom trgovačke omladine

Blok zgrada na Bulevaru Mihajla Pupina, a preko puta Izvršnog veća i Skupštine APV, podignut je 1933. Tu je Dom novosadske trgovačke omladine, staleške organizacije čiji koreni sežu u drugu polovinu XIX veka, ali koja je formalno osnovana 1902. godine i koja je za kratko vreme postala najmoćnije trgovačko udruženje u Kraljevini SHS. Znameniti novosadski tgovački giganti Nikola Tanurdžić i Miloš Raletić imali su najviše zasluga za podizanje ovog zdanja. Dom novosadske trgovačke omladine izgrađen je 1932, prema projektu Đorđa Tabakovića. U leto 1934. osvećenju ovog zdanja prisustvuje i sam kralj Aleksandar, kratko pred njegovo ubistvo u Marseju.

Banovina - danas Izvršno veće i Skupština APV

Skupština APV:

Dovršetak najmodernijeg Bulevara u tadašnjoj državi obeležen je izgradnjom Banske palate, dovršene 1939. Danas su tu Izvršno Veće i Skupština Autonomne Pokrajine Vojvodine. Banska palata važi za najlepši i najmonumentalniji objekat podignut u Novom Sadu. Izgrađena u tada preovlađujućem stilu gradnje najrazvijenijih zemalja Srednje Evrope, ova lepotica je delo arhitekte Dragiše Brašovana. Spolja je obložena mermerom sa ostrva Brača. Enterijer zgrade čine široki hodnici iz kojih se ulazi u prostrane poslovne prostorije, a centralni hol je obložen kamenom iz Karare. Ovim je prostor Bulevara bio završen, a široki trotoari oplemenjeni zelenilom postali su omiljeno šetalište Novosađana.

…tada skretanje u Ulicu Modene, koja je dobila ime po italijanskom gradu pobratimu Novog Sada…

Zgrada stare Trgovinsko-industrijske komore:

Ulica Modene

Da bi se efikasno vršio nadzor nad nizom udruženja trgovaca, zanatlija i industrijalaca, u Novom Sadu je 1919. osnovana Trgovačko-industrijska i zanatska komora, u koju je učlanjeno preko 37.000 članova sa područja Bačke i Baranje.

Godine 1938. osnovana je Produktna i Efektna berza kako bi se ponuda i potražnja za područje Banovine koncentrisala na jednom mestu.

…pored već pomenute Tanurdžićeve palate:

Arhitekta Đorđe Tabaković je u ovom naletu projektovao još niz zgrada, od kojih je jedna i Tanurdžićeva palata. Ovaj reprezentativni i monumentalni modernistički stambeno-poslovni objekat je svojim velikim delom zašao u sam centar grada, narušivši tako dominirajuće stilove gradnje iz druge polovine XIX veka. Posle Drugog svetskog rata ova zgrada će biti nacionalizovana.

…povratak na Trg Slobode.

Jevrejska ulica …

Sinagoga

Sinagoga:

Jevrejska zajednica je u Novom Sadu bila veoma brojna i snažna. Godine 1848. je u gradu zabeleženo 1.320 Jevreja. U ovom periodu najznačajnija i najpoznatija jevrejska porodica je porodica Hiršl, koja je veoma zaslužna za podizanje nekoliko jevrejskih sinagoga. U Novom Sadu je, u raznim vremenskim periodima, podignuto ukupno pet sinagoga. Poslednja, peta novosadska sinagoga završena je 1909. zajedno sa zdanjima jevrejske opštine i škole. Ovaj reprezentativni objekat predstavlja najvredniji secesijski kompleks u gradu, a danas služi kao koncertna dvorana. U Drugom svetskom ratu novosadski Jevreji su takođe strahovito postradali, a posle osnivanja Izraela, veći deo preživelih se nastanio u toj državi.

…pa kroz dvorište Sinagoge izlazak na Trg Mladenaca …

Adamovićeva palata tj. palata “Elita”:

Adamovićeva palata "Elita"

Aleksandar (Šandor) Adamović zaslužan je za obnovu vinograda posle najezde filoksere 1892. godine. Porodica Adamović spadala je u čuvene proizvođače vina, a prva je u ovim krajevima proizvodila šampanjac.

Dr. Stevan Adamović, advokat, političar i novosadski gradonačelnik vlasnik je prvog automobila u gradu, koji je 1892. protutnjao gradskim ulicama. Reč je o automobilu marke “Dižon-Buton”. On je istovremeno osnivač deoničarskog društva, koje je zaslužno za otvaranje prvog gradskog bioskopa “Apolo” 1910. godine.

Porodično bogatstvo je posle Drugog svetskog rata bilo oduzeto. Novosadsko naselje Telep je 1927. godine dobilo naziv baš po Aleksandru Adamoviću – Adamovićevo naselje. Naziv je posle okupacije 1944. ukinut i danas je skoro potpuno zaboravljen.

Trg Mladenaca

Trg Mladenaca:

Današnji Trg mladenaca, dobio je naziv zbog Matičarskog zdanja, koje se tu nalazi, a to je ujedno i omiljeno mesto za prvo fotografisanje novosadskih mladenaca. Ranije je trg nosio naziv Brašnarski, jer se na ovom mestu prodavalo žito i brašno. Ova pijaca se nakon brojnog seljenja po gradu smestila na današnjem Žitnom trgu.

…i Železničkom ulicom do…

Zgrade pošte:

Pošta

Početkom sedme decenije XX veka Novi Sad dobija poštansku palatu, urađenu prema projektu arhitekte Dragiše Brašovana. Reč je o impresivnoj građevini, koja podseća na beogradsku palatu “Albanija”. Ovo zdanje čudnog položaja u odnosu na ulične regulacije postavljeno je tako da bi se “uglednim zvanicama” iz Beograda zaklonio pogled na sinagogu.

…preko puta koje je…

Spomenik jermensko-srpskog prijateljstva:

Hačkar

Jermensku crkvu, porušenu u bombardovanju 1849. obnovila je Marija Trandafil, ali Jermeni povratnici više nisu predstavljali značajan element u životu grada. Nakon Drugog svetskog rata, kada je probijan novi bulevar Mihajla Pupina, srušen im je parohijski dom, a kasnije potpuno bespotrebno i crkva. Tako da jedini sačuvani materijalni trag o postojanju Jermena na ovom prostoru predstavljaju nadgrobni spomenik porodice Čenazi iz 1790. i “Hačkar”, spomenik od vulkanskog kamena, poklon Društva jermensko-srpskog prijateljstva. Poslednji jermenski crkvenjak bila je Julijana Poljaković, umrla 1948. godine.

…pa kroz podzemni prolaz do pred Bazar, kroz ulicu kralja Aleksandra…

Menratova palata:

Menratova palata i "Trčika"

Viktor Menrat bio je novosadski trgovac nameštajem, koji je 1885. osnovao prvi veslački klub u gradu nazvan „Danubius“, koji i danas postoji.

U ovoj ulici se takođe nalazila i najveća pivara, koju je 1850. otvorio Stevan Vinkle. Godine 1908. zapošljavala je 20 radnika i proizvodila oko 10.000 hektolitara piva.

…do centralnog gradskog trga .

Izvor: Đorđe M. Srbulović, Kratka istorija Novog Sada, Novi Sad 2002.

Istorijat Eparhije Bačke

Grb Eparhije Bačke

Usled sve jačih pritisaka Turaka na ostatke srpske srednjevekovne države i pada Smedereva 1459. godine, sve više Srba prelazi na teritoriju susedne Ugarske, gde pod vođstvom svojih despota aktivno učestvuju u borbama protiv turskog nadiranja. Iako smatrani “Rascijanima šizmaticima” i “uljezima”, Srbi svojim iskustvom, hrabrošću i poletom u mnogobrojnim bitkama i pograničnim čarkama sa Turcima zasluženo stiču povlašćeni status u svojoj novoj državi.

Krajem XV veka, mađarski kralj Matija Korvin izdaje dekret kojim se Srbi oslobađaju plaćanja desetka rimokatoličkom kleru. Od kralja Sigismunda Srbi dobijaju sedam, a od njegovih naslednika još 25 privilegija. Uživajući status privilegovanog naroda, podizanjem crkava i manastira i organizacijom crkvene jerarhije, Srbi su očuvali svoju pravoslavnu veru, vekovnu tradiciju i uspomenu na slavnu prošlost.

Svoje prve korake, Eparhija Bačka čini u buri novog veka, u vremenu velikih geografskih otkrića, verskih ratova i naglog širenja turske moći u Evropi. Nažalost ne postoji dovoljno podataka za stvaranje jasnije vizije prošlosti Bačke Eparhije u ovom periodu. Tragovi ovog, za istoriju izgubljenog vremena, nalaze se u starim zapisima, natpisima, diptisima i njihovim prepisima.

Ime prvog poznatog Bačkog episkopa Filipa zapisano je u rukopisnom Jevanđelju Cetinjskog manastira koje potiče iz XVIII veka. Delovanje Episkopa Filipa vezuje se za period pre Mohačke bitke 1526. godine.

Saborna crkva svetog Georgija (ugao Zmaj Jovine i Pašićeve ulice)

Saborna crkva sv. Georgija

Prema predanju, prva pravoslavna crkva Svetog velikomučenika Georgija, saborni hram, postoji još od 1700. godine. Od 1708. godine je u Novom Sadu (tada Šancu) sedište Bačkog vladike.

Novosadska saborna crkva je bila u gradnji još u toku 1734, a završena je, u baroknom stilu, oko 1740. za vreme vladavine carice Marije Terezije, pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem i episkopom bačkim Visarionom Pavlovićem. Navodi se da je rađena od kamena i opeke. Stradala je kao i veći deo Novog Sada 1849. Obnovljena je između 1860. i 1880. Sadašnji izgled je dobila projektom arhitekte iz Budimpešte, Mihaela Harminca, 1902-1905. godine, u vreme vladike Mitrofana Ševića. Tada je izgrađen nov visok zvonik sa zvonima naručenim u Budimpešti.

Na ikonama u crkvi je najviše radio slikar Paja Jovanović. Izradio je sve ikone na ikonostasu (ukupno 33), zatim i istorijske slike iznad obe pevnice, “Krunisanje Stefana Prvovenčanog” i “Sveti Sava miri zavađenu braću Vukana i Stefana”. Jovanović je uradio i dve velike ikone na tronovima (bogorodičin – levo, i arhijerejski – desno), kao i zidnu ornamentiku. Zidne kompozicije radio je slikar Stevan Aleksić, a vitraže na prozorima je izradio Imre Zseler iz Budimpešte.

U porti crkve nalazi se najstariji sačuvani spomenik Novog Sada – Bogojavljenski krst od ružičastog mermera.

Hor Saborne crkve…

… “ Sv. Georgije” sastavljen je od mladih ljudi različitih profesionalnih usmerenja, prvenstveno okupljenih oko ideje negovanja tradicije horskog višeglasnog pevanja na bogosluženjima. Tokom dugogodišnjeg postojanja ovog pevačkog društva, upravo je taj kontinuitet liturgijskog pevanja omogućio da se hor neprestano razvija, širi krug prijatelja, upoznaje najznačajnije srpske pravoslavne i druge hrišćanske svetinje širom naše zemlje i Evrope. Negujući i svetovni repertoar i sarađujući sa drugim kulturnim društvima i ustanovama trudimo se da afirmišemo istinite vrednosti našeg kulturnog nasleđa.”

dirigent mr Bogdan Đaković

Nikolajevska crkva

Nikolajevska crkva (Na kraju Pašićeve, preko puta Matice Srpske)

Hram Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja – Nikolajevska crkva, sagrađena je u periodu od 1726. do 1730. godine. Samim tim ovo je najstarija pravoslavna crkva u gradu, koja je ostala sačuvana u svom izvornom obliku. Ovu crkvu izgradila su braća Bogdani, Stojić i Nedeljko, a karakteristična je po „ruskom“ kubetu. Osvetio ju je aradski episkop Vikentije Jovanović 1730. godine.

U strahovitom bombardovanju Novog Sada 12. juna 1849. godine, crkva je pretrpela velika oštećenja ostavši bez krova i prvobitne unutrašnje dekoracije. Tako zapuštena i razrušena, ostala je sve do 1862. godine, kada je usledila njena velika obnova trudom i ljubavlju Jovana i Marije Trandafil, velikih novosadskih dobrotvora. Ikonostas potiče iz toga vremena i delo je akademskog slikara Pavla Simića. Godine 1889. Nikolajevska crkva dobija status parohijske crkve.

Prilikom obnove unutrašnjosti crkve, koju je 1959. sproveo Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture, otkrivene su na svodu crkve 24 uljane zidne slike, verovatno rad Nikole Dimšića, nastale u XIX veku. Ponovna restauracija unutrašnjosti crkve je izvršena 1977. pod stručnim rukovodstvom akademskog slikara Dušana Nonina. Poslednja obnova je vezana za period od 1994. do 1996, kada je na Nikoljdan izvršeno i njeno veliko osvećenje.

U ovoj crkvi su na Malu gospojinu, 1913. kršteni sinovi Milene i Alberta Ajnštajna, Albert i Eduard.

Najstariji pisani trag reči Novi Sad na srpskom jeziku na nekom objektu u gradu datira iz 1749. godine i nalazi se na nadgrobnom spomeniku Simeona Radonića na severnoj fasadi Nikolajevske crkve.

Uspenska crkva

Uspenska crkva (Ulica Uspenska, iza Srpskog Narodnog Pozorišta)

Postoje svedočanstva da je Svetouspenska crkva postojala već 1731. Tadašnje zdanje je bilo izgrađeno od pruća i naboja i nalazilo se u zapadnom delu grada koji je tada bio pod civilnom, kameralnom upravom. Posle nekoliko decenija, 1765. godine početa je izgradnja većeg i lepšeg hrama.  Obnova je završena 1776-77, a hram je osvetio Episkop Arsenije Radivojević.

Posebnu lepotu ovog hrama čine ikonostas i njegova rezbarija, kao i rezbarija Bogorodičinog trona, arhijerejskog prestola i crkvenog nameštaja retke lepote domaćih rezbara Marka Gavrilovića i njegovih sinova. Ovako pozlaćena raznovrsna ornamentika ima veliku umetničku i zanatsku vrednost.

Ikonostas je oslikao Janko Halkozović poreklom iz Makedonije uz pomoć novosadskog slikara Vase Ostojića. Ikonostas spada u grupu najrazvijenijih i rezbarijom najbogatijih oltarskih pregrada iz vremena baroka na prostorima Srbije. Stilom odudaraju ikone na severnim i južnim dverima, i ikone u arhijerejskom tronu, pa se veruje da je njih slikao Dimitrije Bratoglić iz Zemuna ili Mihajlo Jeftić iz Sremskih Karlovaca. Dve ikone Presvete Bogorodice su rad italokritske škole, a donesene su u Seobi Srba 1690.

Kada je crkva završena, 1772. godine, bila je najlepša u gradu. Posebno se isticao njen barokni toranj privlačeći pažnju prolaznika. U unutrašnjosti se ističe oltarski prostor u kome je pod obložen ružičastim mermerom.

Na spoljašnjem zidu crkve postoji nekoliko grobnica, a ističe se grobna ploča carsko-kraljevskog kapetana Jovana Jankovića od Brinja sa njegovim plemićkim grbom. Ploču je postavila 1843. godine njegova sestra baronica Eufemija Jović.

Sve do pred kraj 1970ih godina XX veka crkva je imala parohijski dom i portu. U porti su se nalazili grobovi značajnih parohijana i sveštenika Uspenske crkve. To je razrušeno prilikom izgradnje nove zgrade Srpskog narodnog pozorišta.

Slava ove crkve je Uspenje Bogorodice, pa se zato naziva i Uspenska.

Almaška crkva (Ulica Almaška bb)

Almaška crkva

…je hram sveta Tri jerarha Srpske pravoslavne crkve u Almaškom kraju. Prvu crkvu na ovom mestu sagradili su Srbi 1718. godine koji su se doselili na periferiju Petrovaradinskog šanca iz sela Almaš. Kako su svi bili siromašni, i hram su izgradili od materijala kojim su podizali svoje kuće – od zemlje, šiblja, trske i dasaka. Taj hram od pletera, oblepljen blatom i pokriven šindrom, posvetili su svetiteljima, čiji su likovi bili na ikoni koju su našli u zemlji kad su kopali bunar u porti.

Ovako sagrađena crkva nije bila dugog veka, pa je 1733. godine sazidana nova, koja je imala “temelje od pečene cigle, svod i krov od dasaka, patosan ciglom”.

Naredna crkva sagrađena je od čvršćeg materijala i osvećena tek 1797. godine. Građena je na specifičan način: stara crkva nije rušena, već je preko nje građena nova, kako bi se redovno bogoslužilo. Projekat i predračun troškova za izgradnju hrama dao je Martin Kovačovski, poreklom Čeh ili Slovak 1775. Kada je dovršena nova crkva, stara je srušena, a materijal iznet. Ovo postaje najveći hram u gradu, a u istom obliku stoji i danas. Samo je gornji deo zvonika stradao u bombardovanju 1849. kojeg je kasnije zamenio niži. Sa oštećenim zvonikom i krovom crkva je stajala tako do 1852. godine kada je stigla pomoć za obnovu od priloga iz Rusije.

Fasada crkve ukrašena je dekorativnim kapitelima, a posebno se ističu tri portala na ulaznim vratima. Poseban utisak ostavlja unutrašnjost hrama, veliki prozori, masovni hod i lepo dekorisani zidovi. Ikonostas je radio novosadski rezbar Aksentije Marković, a ikone i deo zidnog slikarstva radio je Arsenije Teodorović. Ikonu u Bogorodičnom tronu, Bogorodica sa Hristom naslikao je Uroš Predić 1905. godine i smatra se jednim od njegovih najboljih umetničkih ostvarenja. Sa leve strane, u lađi crkve, nalazi se Hristov grob, izuzetne lepote.

Kapela svetih Apostola Petra i Pavla na novosadskom Almaškom groblju podignuta je 1860. godine. Zadužbina je Episkopa bačkog Platona Atanackovića. Ikonostas i zidno slikarstvo radio je znameniti srpski slikar Pavle Simić. U kripti hrama sahranjeni su Episkopi Platon Atanacković i German Opačić.

Iako danas srpsko stanovništvo čini većinu novosadskog življa, ovo je oduvek bilo mesto preplitanja naroda raznih kultura, pa u gradu postoje bogomolje i drugih religija i veoispovesti. One niukom slučaju nisu marginalna kulturološka pojava, već naprotiv, zauzimaju važno mesto u istoriji grada.

Župna crkva Imena Marijinog

Katolička Crkva Imena Marijinog tzv. Katedrala (Trg  Slobode)

Crkva Imena Marijinog je rimokatolička crkva, koja se nalazi u samom centru Novog Sada, na Trgu slobode. Praznik crkve, Ime Marijino, se slavi 12. septembra.

Prva katolička crkva u Novom Sadu iz prvih decenija XVIII veka bila je skromna, privremena građevina koja je 1742. porušena. Na istom mestu izgrađena je nova. Katolički nadbiskup Gabor Patačić osvetio je novu crkvu 1742. godine. U bombardovanju 12. juna 1849. godine i ona je bila zapaljena i srušen joj je barokni toranj. U kasnijoj obnovi prvobitni toranj nije u celosti rekonstruisan. Novosadski katolici nisu bili zadovoljni izgledom, pa su u Gradskoj skupštini dali inicijativu da se podigne takav, koji će priličiti Novom Sadu kao slobodnom kraljevskom gradu.

Takođe, u mostobranu na obali Dunava („Brukšanac“), nalazila se crkva svetog Ivana Nepomuka, koja je srušena prilikom gradnje prilaza Mostu kraljevića Tomislava i Bulevara kraljice Marije (današnji Bulevar Mihaila Pupina) 1928. godine.

Godine 1891. doneta je odluka da se stara crkva poruši i na istom mestu izgradi nova. Arhitekta Georg Molnar izradio je planove tokom 1892. godine i nije za taj obiman posao tražio nikakvu nadoknadu. Crkva mu se odužila tako što je postavila njegovu bistu u niši levo ispod hora u crkvi, što je neobično za jedno svetovno lice. Iste godine stara crkva je porušena, a sledeće, 1893. godine, u novembru mesecu preduzimači Stefan Gusek i Karl Lerer, pod nadzorom projektanta Molnara, završavaju građevinski deo posla. U oktobru 1894. podignut je na toranj osvećeni pozlaćeni krst. Toranj je visok 72 metra. Crkva je dugačka 52, široka 25, visina krova iznosi 22 metra.

U crkvi ima 4 oltara. Glavni je u apsidi gde je velika slika Majke Božije, sa ugarskim kraljevima i svetiteljima Ištvanom i Laslom. Levo od apside je oltar Uskrsnuća Isusova sa figurama u drvetu svetih Petra i Pavla. Treći oltar je posvećen sv. Florijanu, zaštitniku vatrogasaca, gde su u drvetu izrađene figure svetih Emerika i Elizabete, a tu je i slika sv. Porodice. Četvrti oltar smešten je ispod hora i posvećen je Hristovom grobu sa figurama četiri anđela. Skulpture na svim oltarima su kolorisane ili su rađene u imitaciji kamena (mramoracija). Fasada je urađena od žute fasadne cigle, a sama crkva, kao i unutrašnja rezbarija je urađena u neogotskom stilu.

U izgradnju ovog hrama mnogo ličnog truda i emocija uložio je tadašnji novosadski župnik Đerđ Koper. Kada je crkva 1904. godine oštećena u požaru i kada joj je izgoreo krov, Koper je dobio moždani udar, od kog je i preminuo.

Novosađani crkvu greškom nazivaju katedralom, što ona nije, jer se katedrala nalazi u sedištu biskupije, a sedište Bačke biskupije je u Subotici.

Sinagoga (Jevrejska ulica)

Sinagoga

Prema nekim podacima, prvi Jevrejin koji se pominje još 1693. godine u Rackom selu, bio je izvesni Filip Markus. Jevrejska kolinija u početku nije bila brojna, ali se zna da je i ona imala svoju skromnu bogomolju već 1717, kao i da se nalazila pored Hajlove pivare (današnji Hotel “Vojvodina”).

Jevrejska zajednica je u Novom Sadu narasla u veoma brojnu i snažnu. Godine 1848. je u gradu zabeleženo 1.320 Jevreja. U ovom periodu najznačajnija i najpoznatija jevrejska porodica je porodica Hiršl, koja je veoma zaslužna za podizanje nekoliko jevrejskih sinagoga. U Novom Sadu je, u raznim vremenskim periodima, podignuto ukupno pet sinagoga.

Već 1743. Jevreji imaju svog rabina i sinagogu. Hram je srušen po Elibertaciji. Druga sinagoga izgrađena je na mestu sadašnje i postoji od 1748-1780. kada je srušena, a na njenom mestu podignuta treća, koja je trajala od 1780-1826. Potom je i ova srušena, da bi bila izgrađena četvrta, koja je postojala do 1906, kada se započelo sa gradnjom i danas postojećeg jevrejskog hrama. Peta novosadska sinagoga završena je 1909. zajedno sa zdanjima jevrejske opštine i škole. Ovaj reprezentativni objekat, izuzetnih arhitektonsko-stilskih vrednosti, sazidan prema projektu peštanskog arhitekte Lipota Baumhorna, predstavlja najvredniji secesijski kompleks u gradu, a danas služi kao koncertna dvorana (ovakvu namenu dobija zbog svoje jednostavne elegancije i zuzetne akustičnosti). Jevrejska škola je početkom XX veka smatrana najluksuznijim školskim zdanjem u gradu.

Porodica Hiršl zaslužna je i za osnivanje društva „Hevra Kadiša“ (jevrejski „Sveto društvo“). Jevreji se, osim trgovinom, koja im je osnovno zanimanje, tokom druge polovine XVIII veka bave i drugim poslovima. Prepušteni sami sebi, ili bolje reći izolovani, morali su imati svoje lekare, apotekare, knjigovesce, advokate i dr. Njihova veroispovedna škola otvorena je 1801, a približno te godine otvorena je i jevrejska bolnica. Posle pravoslavne i katoličke, ovo je treća bolnica u gradu, koju je svojim prilogom od 600 forinti podigao Simeon Hiršl. Bolnica se izdržavala od dobrovoljnih priloga sve do 1842. godine, kada jevrejska opština donosi odluku da poslodavci – Jevreji, moraju da uplaćuju određena sredstva u fond „Hevra Kadiše“. Položaj Jevreja se Patentom o toleranciji nije značajnije popravio. Ovaj narod postradao je kao retko koji u Evropi. Iako su se tokom prve polovine XIX veka trudili da se približe vladajućim germanskim krugovima, ostajali su izolovani. Tek krajem XIX veka, kada u Ugarskoj dolazi do Recepcije Jevreja, njihov položaj se popravlja, a zanimljivo je da Jevreji tada postaju glavne pristalice politike Mađarizacije.

U Drugom svetskom ratu novosadski Jevreji su takođe strahovito postradali, a posle osnivanja Izraela, veći deo preživelih se nastanio u toj državi.

Reformatorska crkva

Reformatorska crkva (ugao Šafarikove i ulice Pap Pavla)

Kalvinisti ili Reformate u Novom Sadu su pretežno pripadnici mađarskog naroda. Godine 1803. ima ih 200 u gradu, ali nemaju sveštenika, pa im bogosluženja obavlja sveštenik iz Rumenke. Crkvena arhiva se vodi od 1804, a 1808. grade svoj prvi hram u današnjoj Turgenjevoj ulici. U bombadovanju 1849. crkvena arhiva im je potpuno izgorela. Nova Kalvinistička crkva podignuta je 1865, na uglu današnjih ulica Šafarikove i Pap Pavla, a najveće zasluge za njeno podizanje ima tadašnji sveštenik Imre Manjuka.

Evangelistička crkva (ugao ulica Jovana Subotića i Masarikove)

Evangelistička crkva

Protestantsku grupu Evangelista ili Luterana u Novom Sadu čine pretežno Slovaci i Nemci. Prema nekim podacima pripadnika ove religije ima još 1767. godine, ali tada nisu imali organizovanu parohiju, a samim tim ni hram, ni školu. Parohijski dom i veroispovednu školu grade 1810/11. na Senskom placu (ugao J. Subotića i Masarikove), a skromnu kapelu na istom mestu dovršavaju 1819. Svi ovi objekti su postradali 1849, a novi Evangelistički hram je, u odnosu na ostale, podignut dosta kasno, tek 1885. godine.

Grkokatolička crkva

Grkokatolička crkva (ugao ulica Jovana Subotića i Svetozara Miletića)

Slovenski narod pravoslavnog obreda koji priznaje Papu – Rusini, egzistira u gradu od 1780. kada imaju crkvenu parohiju. Rusini su u ovom periodu bili najsiromašnija grupa gradskog stanovništva. Radili su teške i slabo plaćene fizičke poslove, tako da do 1820. nisu imali ni crkvu, ni školu, ni parohijski dom. Njihov hram podignut je 1820. na uglu današnjih Jovana Subotića i Miletićeve i jedini nije značajnije postradao 1849. Razlog za to istoričari pronalaze u činjenici da je čovek, koji je naredio bombardovanje grada pripadao unijatskoj crkvi. Ipak, crkva i sveštenik su stradali u nemirima nakon bombardovanja od strane razbojnika koji su harali gradom.

Jermenska crkva (Bulevar Mihajla Pupina, preko puta Pošte)

Izgled Jermenske crkve iz 1963.

Jermensku crkvu, porušenu u bombardovanju 1849. obnovila je Marija Trandafil, ali Jermeni povratnici više nisu predstavljali značajan element u životu grada. Nakon Drugog svetskog rata, kada je probijan novi bulevar Mihajla Pupina, srušen im je parohijski dom, a kasnije potpuno bespotrebno i crkva. Tako da jedini sačuvani materijalni trag o postojanju Jermena na ovom prostoru predstavljaju nadgrobni spomenik porodice Čenazi iz 1790. i Hačkar, spomenik jermensko-srpskog prijateljstva. Poslednji jermenski crkvenjak bila je Julijana Poljaković, umrla 1948. godine.

Izvor: Milorad Grujić, Vodič kroz Novi Sad i okolinu, Novi Sad, 2005.

… sa do danas sačuvanom Gornjom tvrđavom, predstavlja klasičan primer vojne arhitekture 18. veka, a po svojoj veličini i brojnim objektima i remek delo u sistemu fortifikacije. Godine 1692. Austrijanci su započeli zidanje tvrđave po Vobanovom sistemu (markiz Sebastijan Voban 1633-1707, francuski vojskovođa, arhitekta i pisac iz doba Luja XIV), čija je osnova imala više naglašenih delova. Borba sa Turcima za prevlast nad ovim prostorima zahtevala je izgradnju ovakvog vojnog zdanja. Izgradnja je trajala do 1780. kada je Tvrđava u potpunom kompleksu, zajedno sa urbanizovanim Podgrađem, završena. U toku izgradnje Tvrđava je odnela brojne žrtve, pa je ovo veliko gradilište nazivano grobnica stranaca. Ovde je protiv Turaka ratovao slavni Eugen Savojski…

Petrovaradin je kao slobodna streljačka kompanija dobio grb odlukom bečkog ratnog veća 6. oktobra 1751. Podeljen je u 4 polja. U prvom i četvrtom je carski, raskriljeni crni dvoglavi orao, u drugom polju je sv. Petar, zaštitnik Tvrđave i celog garnizona. Treće polje predstavlja nebo sa 5 zlatnih ptica, simbol mira, a u sredini grba se nalazi mali štit: u njemu je savijena ruka sa sabljom, što je opomena na teške ratove vođene oko Tvrđave.

Gornji grad

• Sat kula i vidikovac kod Sat kule – Ludvigov bastion

Sat na tornju na Bastionu sv. Luja, odnosno Ludviga Badenskog posebno je zanimljiv po tome, što velika kazaljka pokazuje sate, a mala minute. To je učinjeno zato, da se iz daljine vidi koje je doba dana. Osim toga, u pune sate se smenjivala straža, pa su minuti bili manje važni. Ovo je, kao atrakcija svog vremena, zadržano i danas. Stara kula je polovinom 18. veka porušena, da bi je zamenila sadašnja, dok glomazni satni mehanizam potiče od ranije. Sat kasni kad je hladno, a žuri po vrućini; zato ga zovu pijani sat. Navija se ručno, svaki dan.

• Oficirski paviljon – terasa, restoran, toalet

Ova dominantna jednospratnica, sa skladnim dimenzijama u baroknom stilu i fasadom u lukovima, građena je od početka 1718. Njenu unutrašnjost karakteriše idealno arhitektonsko rešenje prostora i svetlosti. Nekada su, zimi, na igranku i čaj, svakog petka ovamo dolazile oficirske supruge sa zvanicama. Tu su priređivani balovi, gala prijemi i svečani ceremonijali austrijskim carevima, Josifu II, Francu I i Franji Josifu.

Enterijer je adaptirao arhitekta Dragiša Brašovan. Restoran je otvoren 1959. Metalni geometrijski ukrasi na prozorima delo su somborskog umetnika Stevana Stanišića. Na fasadi je devet velikih ovalnih prozora i devet prizemnih arkada u pročelju.

Terasa je sastavni deo Oficirskog paviljona. Sa nje se vidi ceo Novi Sad. Na prostranoj terasi je u tri reda postavljeno 18 replika originalnih fenjera. Sa ovog mesta su mađarski revolucionari 12. juna 1849. bombardovali carsku vojsku i srpske dobrovoljce, jer je hrvatski ban Jelačić iz Novog Sada pokušao da zauzme Tvrđavu, koja je bila u rukama pristalica Lajoša Košuta.

Najveći počasni vatrometi priređeni su ovde 1852. i naročito 1961. godine. Prvi, prilikom posete imperatora Franje Josifa, a drugi u čast Prve konferencije nesvrstanih zemalja, čiji su delegati posetili ovu vojnu fortifikaciju. Među njima su kao gosti Josipa Broza bila i dva monarha, etiopski car Haile Selasije i marokanski kralj Hasan II.

• Magazin za hranu

Glavno vojno skladište za hranu na Gornjoj tvrđavi, nekadašnji provijant-magazin, nalazi se ispod same terase, tačnije u kosom podnožju čuvenog bivšeg Oficirskog paviljona. Ovaj deo Tvrđave potiče iz polovine 18. veka, kada je cela fortifikacija uglavnom već dobila fizionomiju. U prostoru, u kojem je bio disko-klub Đava, bila je Vojna pekara od koje je ostao odžak sa tiplama na terasi.

• Duga kasarna – Ateljei i Hotel

Zajedno sa sat-tornjem čini prepoznatljivu siluetu Tvrđave. Građena je od polovine 18. veka. Od 1926. tu je bila Vazduhoplovna podoficirska škola, koju je pohađao i Franjo Kluz, doajen partizanske avijacije. Od 1967. kasarna je u srednjem delu preuređena u ekskluzivni hotel Varadin, po projektu arhitekte Andrije Šreka. Hotel poseduje radove novosadskih likovnih umetnika – Paje Radovanovića, Jovana Bikickog, Aleksandra Lakića, Isidora Vrsjakova i Momira Petrovića. Ima sedam ulaznih vrata sa unutrašnje strane i 28 podrumskih u prizemlju, gde se danas nalaze ateljei likovnih i primenjenih umetnika, pripadnika Likovnog kruga. Do 1918. je, nezvanično, nosila ime slavnog vojskovođe Eugena Savojskog, po čijoj je ideji i građena. Neposredno uoči Dugog svetskog rata zvala se Kasarna kralja Petra I. Na pultu hotelske recepcije nalazi se Grb Petrovaradina iz 1751. godine, rad konzervatora Momira Petrovića.

• Galerija Likovni krug

Duž Bastiona sv. Terezije, odnosno carice Marije Terezije, u prizemlju Duge kasarne, u senci krošnji jasenovih stabala, od 1953. je uređeno niz ateljea novosadskih likovnih i primenjenih umetnika, članova udruženja Likovni krug, od kojih je jedan i slavni Jovan Soldatović.

• Ulica starih zanata

U prizemlju Duge kasarne su bile radionice, razne intendantske službe, poneka konjušnica i drvara, pa zato ova ulica nosi ime starih zanata.

• Podzemne vojne galerije

Najveća atrakcija tvrđave su podzemne vojne galerije. Građene su od 1768-76, a dužina podzemnih hodnika iznosi nešto više od 16km. To je splet saobraćajnih i borbenih linija sa puškarnicama i svetlarnicima. Posebno mesto zauzimaju podzemna minska polja. U ovu najsigurniju Tvrđavu carevine smestila je Habzburška monarhija, posle poraza svoje vojske od Napoleona 1809. godine, svoj porodični arhiv, zlato i srebro, državne zlatne i srebrne poluge, kao i rezerve žive neophodne za izradu puščane i topovske municije. Tokom Drugog svetskog rata služile su kao sklonište od napada iz vazduha. Ova je lokacija korišćena za snimanje brojnih filmskih sekvenci.

• Topovnjača, Arsenal, Mamulina kasarna – Muzej grada Novog Sada

Ova najznačajnija jednospratna zgrada sa mansardom na Petrovaradinskoj tvrđavi, svoje poslednje ime – Mamulina kasarna – dobila je posle 1849. po austrijskom artiljerijskom pukovniku Lazaru Mamuli (1795-1878), ličkom Srbinu, koji se oko Tvrđave i Kamenice borio za vreme Mađarske bune. Njemu su se, posle poraza Revolucije, predale Košutove jedinice u Podgrađu. Ovaj monumentalni objekat dominira Tvrđavom. Građen je od 1755. do 1760. godine. Treba spomenuti sačuvane žaluzine u prizemlju, tačnije metalna krila na prozorima sa kamenim okvirima. U sredini zgrade je atrijum. Na spratu su bile oficirske, podoficirske i vojničke sobe. Iz ove zgrade je Karađorđu poslat prvi top. Dva topa ispred pročelja zgrade potiču iz 18. veka, a doneti su 1961. iz temerinskog dvorca, koji je pripadao mađarskom spahiji Fernbahu. Od 1957. u Topovnjači je smešten Muzej grada Novog Sada.

• Bastion cara Josifa I

Nazvan je po sv. Josifu – zaštitniku domaćeg ognjišta, a kasnije je ovo ime pripisano austrijskom caru Josifu I (1705-1711). Tu je i paradni plac, koji je zbog prostranosti i preglednosti služio za postrojavanje vojnih jedinica. Tu su odavane počasti, predavani raporti, počinjale parade, čitani carski manifesti, uručivana odlikovanja i polagane zakletve…

• Jednostavna kasarna – Istorijski arhiv Novog Sada

Nalazi se između Topovnjače i Duge kasarne. Zidana je sredinom 18. veka, kada su objekti gornjeg dela Tvrđave dobili svoj današnji izgled. Danas je u njoj Istorijski arhiv Novog Sada, dok je prethodno tu bila smeštena biblioteka Pravnog fakulteta. U neposrednoj blizini je postavljeno ogromno gvozdeno sidro koje je izvađeno iz Dunava. Za vreme Drugog svetskog rata, septembra 1944. godine, kasarna je oštećena bombardovanjem i zato je danas 10m kraća. Ruševine toga dela još se naziru iz zemlje.

• Atelje 61

U okviru Likovnog kruga, na spratu Duge kasarne, tačnije onog njenog dela, koji naleže na Kavalir, smeštena je jedinstvena i u zemlji prva umetnička radionica za izradu tapiserija – Atelje 61. Njen osnivač je, nakon što joj je ustupio svoj atelje, bio slikar Boško Petrović.

• Inoćentijev bastion

Nazvan je po Papi Inoćentiju IV (1198-1216), koji je u srednjem veku cistercitskim fratrima iz Francuske dozvolio da na Petrovaradinskoj steni Mađarima sagrade tvrđavu sa crkvom i kulama. Posebno je značajan Rezervni ratni bunar na površini. Kao i ostali bastioni, građen je krajem 17. i početkom 18. veka. Bastion je okrenut prema Podgrađu i jedini je koji ima topovske otvore za unakrsnu vatru kao poslednju odbranu gornjeg dela Tvrđave.

• Ratni bunar

Jedan od najinteresantnijih objekata na Tvrđavi nalazi se u Bastionu sv. Inoćentija, odnosno pape Inoćentija III, a spada među primarne građevine Festunga, kako su Novosađani nazivali Varadin. Poneko ga naziva rimskim ili srednjevekovnim, iako je to austrijska tvorevina iz prve polovine 18. veka. Veoma je zanimljiv zbog unutrašnje arhitekture: nalazi se ispod kružne prostorije sa kupolastim svodom koja, stubovima i lukovima, ovom objektu daje orijentalni izgled. Po najnovijim arheološkim istraživanjima dubok je više od 60m, prečnik mu je 3,5m, a do dna se stiže kroz mali otvor, spiralnim stepenicama. Voda je vađena pomoću vretena i odnošena kroz četiri pomoćna hodnika. Kao da voda nije bila izvorska, već se iz jedne žice slivala iz stene i povremeno nestajala. Prostorija, u koju se ulazi stepenastim kosim hodnikom, izvanredno je akustična i ima dvoja vrata od kovanog gvožđa.

• Dvorska kapija

Ova monumentalna vrata u klasičnom stilu na svod prolaze kroz kortinu, odnosno jednu stranu ograde koja vezuje Leopoldov i Inoćentijev bastion. U produžetku je zasvođen tunel ispod Kavalira; polukružan, sa četiri uzidane stražare i šest okruglih ventilatora. Prednja vrata su se dizala. U tunelu su dva ulaza za Inoćentijev bastion. To je i dalje glavna komunikacija za gornji plato Tvrđave. Nazvana je Dvorska kapija zbog značaja i impozantnosti: deluje kao ulaz u raskošan srednjevekovni dvorac.

Izvor: Živko Marković, Petrovaradinska Tvrđava – vodič, Novi Sad 2005.

Nešto više: Podgrađe Tvrđave

Podgrađe Petrovaradinske tvrđave uglavnom čini ranija barokna celina. Iako prema Dunavu nedostaju porušene kapije, kao što su i neke stambene zgrade izgubile raniji izgled, građevinska harmonija ipak nije narušena. Podgrađe, koje se zvalo Vodeni grad ili Suburbium, u periodu od 1711. do 1726. preuređeno je u stalno utvrđenje. Kada je uključeno u fortifikacioni sistem, stambeni prostor je okružen rovovima i opasan zidanim bedemom. Tako je ovo naselje 1748. postalo vojna gradska opština.

Sa Trga Vladike Nikolaja…

• Vojnička kafana

Na uglu Štrosmajerove ulice, do 1918. godine, radila je najčuvenija oficirska kafana u Podgrađu – Kod sedam izbornih kneževa (Gasthaus zu den sieben Kurfursten). Vojnicima pristup nije bio dozvoljen.

…u Beogradsku ulicu…

• Glavna maltarnica

Smeštena u blizini Dunava, pored nje su morali da prođu svi kočijaši i putnici koje je put vodio preko pontonskog mosta. Tu se naplaćivala maltarina, odnosno mostarina. Na fasadi zgrade, u niši, stoji kip sv. Josifa, zaštitnika domaćeg ognjišta i lake smrti, koji u naručju drži malog Isusa, a ovaj kopljem u obliku krsta probija aždaju kraj nogu sveca.

• Vojna bolnica

Vojna bolnica je nekadašnji franjevački samostan, koga je ukinuo car Josif II 1876. i pretvorio ga u vojni špitalj.

• Stara ratna komanda

Ova skromna jednospratnica najstarija je u Podgrađu. U njoj je bila prva, odnosno Stara ratna komanda vojnog garnizona Tvrđave. Sagrađena je po nalogu barona Hajnriha Nehema, generala i komandanta u Petrovaradinu, koji je, posle Karlovačkog mira 1699, gradio i puteve. Nehem je umro 1713. godine i počiva u crkvi samostana Sv. Jurja, a na njegovoj nadgrobnoj ploči stoji najstariji epitaf u bogomolji.

• Zgrada Šajkaškog bataljona

Lako naoružani, na čamcima šajkama, po kojima su i dobili ime, šajkaši su bili pripadnici rečne formacije koji su u borbama s Turcima činili ratne podvige na Dunavu i Tisi.

• Magistrat

Bivša Gradska većnica, jednostavne barokne arhitekture, građena je od 1726. Od 1934. do 1942. u ovoj zgradi je bilo smešteno 30 vagona istorijskog materijala iz Arhiva Vojvodine. U Magistratu su dugo čuvani trofeji iz bitke na Vezircu (koji su kasnije nestali). Danas je to stambena zgrada sa isturenom visećom kulom.

• Dvor Sremske biskupije

Posle isterivanja Turaka obnovljena je Sremska biskupija. U Petrovaradinu su stolovala tri biskupa, a najpoznatiji je Vladislav Serenji, čiji grb i danas stoji na bivšoj biskupskoj rezidenciji.

• Vojna apoteka

Prva apoteka u Petrovaradinu otvorena je 1765. i služila je prvenstveno u vojne svrhe. Menjala je dosta vlasnika: Franc Šams, rodom iz Češke, koji se bavio prošlošću Petrovaradina i Fruškogorja; Teodor Deodato, poreklom iz Venecije; Aleksandar Brodski, koji je 1906. godine pokrenuo list Fruškogorac. Apoteka se u početku zvala Kod zlatnog orla, i u njoj su povremeno priređivane i spiritističke seanse. Enterijer su 1953. likovno rekonstruisali slikari Ljubiša Petrović i Milutin Milutinović po uputstvima apotekara i istoričara farmacije Andrije Mirkovića.

• Kuća bana Jelačića

Rodna kuća hrvatskog bana, austrijskog feldmaršala i vojskovođe, grofa Josifa Jelačića (1801-1859) najlepša je privatna barokna građevina u Petrovaradinu. Sagrađena je 1745. godine. Kao carski komandant, Jelačić je 11. juna 1849. pokušao da sa Srbima preotme Tvrđavu od Mađara, koji su prešli na stranu Lajoša Košuta. O stogodišnjici njegovog rođenja 1901. na fasadi je postavljena spomen-ploča. U kući su mahom stanovali generali. Jedan od poslednjih privatnih vlasnika bio je advokat Robert Paulović.

• Stara kasarna

Preko puta Arsenala stoji dvospratnica sa dva balkona od kovanog gvožđa. Ovde je bilo sedište Male štapske komande. To je od 1928. do 1941. bila Kasarna kraljevića Tomislava.

…skretanje u desno pored…

• Glavnog arsenala

Nekadašnji Glavni arsenal jedna je od najvećih zgrada bivšeg Vodenog grada. Potiče iz prve polovine 18. veka. U njoj je bilo sedište dvorskog komesara i najveći, strogo čuvan vojni arsenal u Podgrađu.

…do Štrosmajerove ulice…

• Samostan svetog Jurja

Dvospratna barokna zgrada sa kipom sv. Ignacija, osnivača isusovačkog reda, na fasadi. U jednoj sobi na spratu postoji ploča iz 1899. Na kojoj je uklesano da je ovde od 1838. do 1840. kao mladi kapelan živeo Josip Juraj Štrosmajer (1815-1905). Ovde je više od 30 godina službovao Ilija Okrugić Sremac, pesnik i dramski pisac. Samostanska crkva, građena je od 1701. do 1714. godine, u baroknom stilu. Pročelje krase kipovi sv. Franje Ksaverskog, sv. Jana Nepomuka, reljef Bogorodice sa Isusom, poveći stilizovani krst i ploča hrvatskog kralja Tomislava. Podzemni hodnici Tvrđave dopiru čak do crkve.

U temeljima samostanske crkve sv. Jurja nalazi se ovalna kripta iz dva dela, koja se za vernike i publiku otvara samo na dan Svih Svetih 1. novembra, kada se pale sveće i služi zaupokojena misa. Osim sveštenih i civilnih lica, ovde su sahranjivane i istaknute vojne ličnosti sa Petrovaradinske tvrđave. Sahranjivanje je obustavljeno iz zdravstvenih razloga.

U glavnom oltaru je ploča o poseti cara Franje Josifa (1830-1916) ovom hramu 1852. Regent Aleksandar Karađorđević (1888-1934) ovde je 1919. godine bio počasni gost Petrovaradinaca. Bogomolja je generalno obnovljena 1903. i smatrana je najlepšom u Đakovačkoj biskupiji. Tada je ukrašena i slikama novosadskog umetnika, Bunjevca Stjepana Jakobovića.

…nastavak na stepenište, gde je i prilaz za pešake i kroz…

• Kapiju Ludviga Badenskog do Sat kule…

Vijugave kamene stepenice, nekada drvene, vode od Samostana sv. Jurja do Gornjeg Ludvigovog bastiona. Do bastiona se prolazi kroz tunel, koji je na ulazu i izlazu imao dvokrilna vrata. Danas su sačuvani neki delovi – alka i štufer, držači nekadašnje kapije na oklagijama.

Petrovaradin je služio i kao tamnica, a njegovi slavni zarobljenici bili su Karađorđe posle sloma I srpskog ustanka 1813/14, i Vasa Pelagić kao noslilac socijalističkih ideja 1872.

Izvor: Živko Marković, Petrovaradinska tvrđava – vodič, Novi Sad 2005.

Nešto više: Petrovaradinska tvrđava – Gibraltar na Dunavu

Trgom Karlovačke mitropolije…

• Stefaneum (1903)

Palata Stefaneum je 1903. godine završena kao Semenište manastirskih pitomaca, ali u tu svrhu nikada nije poslužila. U to zdanje useljeno je Blagodjejanije, koje je još ranije osnovao mitropolit Stefan Stratimirović, tako da je internat po njemu i dobio ime. Danas se u zgradi nalazi Institut srpskog naroda, čiji je osnivač Svetska srpska zajednica, sa sedištem u Ženevi.

• Bogoslovski seminar (1901)

Preteča Karlovačke bogoslovije bila je Mala klerikalna škola iz 1749. Na Temišvarskom saboru 1790. odlučeno je da se u Sremskim Karlovcima osnuje Generalna Seminarija, u kojoj bi se obrazovao pravoslavni sveštenički podmladak. Umesto Seminarije, 1. februara 1794. mitropolit Stefan Stratimirović osnovao je, o svom trošku, malo klerikalno učilište. Novo ime – Pravoslavna srpska bogoslovija u Karlovcima, škola će dobiti 1906. godine i radiće bez prekida sve do Prvog svetskog rata. Odlukom Arhijerejskog sabora u maju 1967. biva proglašena za samostalnu prosvetnu ustanovu pod imenom “Bogoslovija sv. Arsenija Sremca u Sremskim Karlovcima”, kako se danas zove. Nastava se odvija u palati Crkveno-narodnih fondova koju je projektovao arhitekta Vladimir Nikolić (1901), a školu pohađa oko 180 učenika iz zemlje i rasejanja.

Karlovačka Bogoslovija bila je ognjište čuvenog karlovačkog pojanja. Do danas je ono sačuvano u crkvenoj muzici Kornelija Stankovića, koji je karlovačko pojanje prvi stavio u note i tako ga sačuvao za nova pokolenja.

• Crkveno-narodni fondovi (1901)

Zgrada Crkveno-narodnih fondova sagrađena je po projektu arhitekte Vladimira Nikolića.

do Trga Branka Radičevića…

• Patrijaršija (1892-94)

Patrijaršijski dvor podignut je na mestu gde se nekada nalazio Novi dvor, koji je stradao u požaru 1788. Ovo je po Kašaninu jedno od najlepših i najmonumentalnijih sakralnih zdanja, podignutih u Vojvodini tokom XIX veka. Sagrađen je na inicijativu patrijarha Georgija Brankovića, a po projektu čuvenog arhitekte Vladimira Nikolića između 1892. i 1894. Dvor predstavlja kombinaciju dva stila: baroknog u prizemlju i pseudorenesansnog na spratu. Ima oblik ćiriličnog slova Š, čiji srednji krak obrazuje malu kapelu posvećenu sv. Dimitriju. Ikonostas ove kapelice oslikao je Uroš Predić 1898. Tu je i prva javna biblioteka kod Srba. Nekada je dvor posedovao i bogatu galeriju i riznicu, ali je tokom Drugog svetskog rata opljačkan, tako da je veliki deo ovog blaga završio u Zagrebu. Srećom, po završetku rata deo ovog kulturnog bogatstva je spasen i danas se nalazi u Muzeju SPC. Danas je Patrijaršijski dvor sedište Eparhije episkopa sremskog i ima status letnje rezidencije srpskog Patrijarha.

• Stara apoteka (1880)

Ova apoteka je jedna od najstarijih apoteka u Vojvodini, koja je još u funkciji. Osnovana je početkom XIX veka, a kao osnivač se pominje Ludvig Štraser. Osnova kuće je pravougaona, a krov na dve vode. U apoteci se nalazi vredan enterijer izgrađen u Veneciji koji predstavlja u potpunosti očuvan ambijent druge polovine XIX veka.

• Karlovačka knjižarnica (1772)

Kuća je sazidana 1772. godine, sudeći po natpisu na vratima od kovanog gvožđa. Osnova kuće je u obliku ćiriličnog slova „G”, dok je fasada ukrašena između prozora plitkom ornamentikom. U ovoj kući je živeo i umro Vladimir Nikolić, arhitekta patrijarha Georgija Brankovića. Kasnije će u njoj živeti Kosta Petrović, ugledni profesor i istoričar.

• Kulturni centar (XVIII vek)
• Ilion

Palata Barona Rajačića građena je u prvoj polovini XIX veka, dok današnji izgled dobija restauracijom iz 1920. godine. Kolska kapija predstavlja poseban objekat na kojem se ispod trouglog timpanona nalazi grb Rajačića. Dvor dvorišnom fasadom prema Železničkoj ulici gleda na nekada prelepi park, koji je danas pretvoren u travnjak. U dvorištu dvorca se nalazi česma Patrijarhovac, posvećena Bogojavljenju, a izgrađena je 1864. godine. Dvor se nalazi u ulici Patrijarha Rajačića.

Danas je u ovoj zgradi smešten Gradski muzej Sremskih Karlovaca. Muzej ima više zbirki koje su podeljene po spratovima. U podrumu zgrade nalaze se arheološki ostaci iz okoline Sremskih Karlovaca. Na prvom spratu muzeja smeštena su odeljenja posvećena gimnaziji, kao i prostor predviđen za izložbe. Na drugom spratu se nalazi etnološka zbirka i galerija slika Milića od Mačve.

• Gornja crkva

Gornja crkva, posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice, podignuta je 1746. godine na temeljima starije crkve iz XVI veka. Najstariji podatak o ovom pravoslavnom hramu datira iz 1559. godine, kada je bila metoh manastira Hilandara. Restaurirani ikonostas pripada periodu baroka, a izgradio ga je u XVIII veku poznati karlovački ikonopisac Dimitrije Bačević.

• Česma “Četiri lava” (1799)

Česma “Četiri lava” podignuta je 1799. u čast završetka izgradnje prvog gradskog vodovoda. U Sremu se 1795. pojavila kuga, koja se i pored svih rigoroznih mera proširila i na Karlovce. U interesu zdravlja stanovnika, a po predlogu vojnog inženjera Vangera dovedena je izvorska voda sa Čeratskog brega cevima od pečene gline. Za ovu česmu vezana je i jedna interesantna priča, koju uglavnom stariji Karlovčani pričaju svojim gostima – svako ko pije vodu sa ove česme, jednog dana će se vratiti u Karlovce i tu će se venčati.

• Saborna crkva (1758-62)

Na mestu današnje Saborne crkve, u XVI veku se nalazila manja crkva, posvećena istom svecu, sv. Nikoli. Mitroplit Pavle Nenadović je 1758. odlučio da se sruši stara crkva i da se na njenom mestu otpočne sa gradnjom nove Saborne crkve. Temelji su osveštani 7. maja 1758. godine, a prilozima mitroplita, naroda i manastira, ona je, po planu izrađenom u Beču, završena za četiri godine.

Saborna crkva je građena u baroknom stilu kao trobrodna katedrala. Na prednjem delu crkve ističu se dva velika zvonika i jedan mali između njih. Na prozorima se nalaze vitraži, rad nemačkih majstora, a iznad horske apside je veliki vitraž sv. Nikole. U oltarskom prostoru nalazi se veliki ikonostas koji su oslikali Teodor Kračun, koji je tragično nastradao i Jakov Orfelin. U dnu ikonostasa, sa desne strane, nalazi se prestona ikona Bogorodice sa Hristom, rad nepoznatih ruskih majstora iz XVI veka. U oltarskom delu smešten je sv. kivot sa delom moštiju sv. Arsenija Sremca, učenika sv. Save i njegovog naslednika na arhiepiskopskom tronu. Za vreme patrijarha Georgija Brankovića, poznati srpski slikar Paja Jovanović izradio je nekoliko slika sa scenama iz Starog i Novog zaveta, kao i četiri kompozicije na kojima su predstavljeni događaji iz srednjevekovne srpske istorije. Fasada Saborne crkve prepravljena je 1909/10. godine, za vreme patrijarha Lukijana Bogdanovića, prema projektu Vladimira Nikolića.

U kripti crkve sahranjeni su skoro svi karlovački mitropoliti i patrijarsi, izuzev Arsenija III i IV, čiji su zemni ostaci u Manastiru Krušedol i patrijarha Georgija Brankovića i Lukijana Bogdanovića, koji su zbog čestih poplava položeni u za njih izgrađenu kriptu Gornje crkve.

• Skupština opštine (1940)
• Rimokatolička crkva (1770)

Na Trgu Branka Radičevića nalazi se katolička crkva, čija se parohija pominje od 1735. Posvećena je sv. Trojstvu, a izgrađena je na mestu gde se nekada nalazila benediktinska bazilika koju su porušili Turci, povlačeći se iz ovih krajeva. Hram je obnavljan i proširivan nekoliko puta. Na njemu se ističu lepo urađena barokna vrata u duborezu.

• Magistrat (1811)

Zgrada magistrata izgrađena je u periodu između 1808. i 1811. u neoklasicističkom stilu. Prvobitno je bila namenjena za potrebe garnizona na Petrovaradinskoj tvrđavi, ali je ustupljena slobodnom vojnom komunitetu Sremskih Karlovaca. Iznad balkona zgrade nalazi se grb grada Karlovaca. U prostorijama magistrata nalazila se gradska uprava: gradsko veće i policija. Najznačajniji događaj za ovu ustanovu jeste proglašenje Srpskog Vojvodstva sa balkona ovog zdanja u maju 1848. godine.

Ulica Karlovačkih đaka…

• Gimnazija (1891)

Tokom XVIII veka pismenost u srpskom narodu je bila slabo raširena, izuzev kod sveštenika, kaluđera i imućnih ljudi. Austrijski carevi nisu blagonaklono gledali na težnje mitropolita da se započne sa osnivanjem škola u Sremskim Karlovcima, smatrajući da bi škole štetile vojničkom duhu Srba.

Dolaskom Leopolda II na habzburški presto, delimično se menja i politika austrijskih careva prema Srbima koji su živeli na ovom području. Ovakvu situaciju koristi mitropolit Stefan Stratimirović i dobija dozvolu od bečkog dvora da se osnuje gimnazija u Sremskim Karlovcima. Zahvaljujući angažovanju mitropolita i darežljivosti uglednog karlovačkog trgovca Dimitrija Anastasijevića Sabova, srpski narod dobio je prvu gimnaziju u svojoj istoriji.

Nastava u gimnaziji počela je 1. novembra 1792. u zgradi bivše Latinske škole. Nastava se odvijala na latinskom i nemačkom jeziku, a zbog nedostatka obrazovanih ljudi među Srbima, prvi direktori bili su Česi i Slovaci. Od školske 1852/53. u gimnaziju se, novim školskim programom, uvodi srpski jezik kao maternji jezik Karlovačkih đaka.

Krajem XIX veka, po želji patrijarha Germana Anđelića, njegov brat, sremsko-mitrovački prota Stevan prikupio je 325.000 kruna u zlatu za podizanje novog zdanja karlovačke gimnazije, čije je temelje osvetio patrijarh Georgije Branković 1890. Projektant nove zgrade bio je mađarski arhitekta Đula Partoš, po čijoj zamisli je, mešavinom žute i crvene boje na fasadi, dočarano srednjevekovno crkveno graditeljstvo.

• Kuća Dimitrija Anastasijevića Sabova (1790)

Kuća je sazidana 1790. godine i nalazi se u ulici Mitropolita Stevana Stratimirovića 18. Podigao ju je ugledni karlovački trgovac Dimitrije Anastasijević Sabov. Fasada je rađena u stilu rokokoa sa mnoštvom dekorativnih elemenata. Na prozorima su rešetke od kovanog gvožđa. U gornjem delu rešetki nalaze se inicijali Sabova.

• Donja crkva (1718)

Donja crkva je posvećena svetim apostolima Petru i Pavlu. Prvi put se pominje u jednom zapisu 1599. godine, a na starim temeljima hram je obnovljen 1719. Pred oltarom Donje crkve je 13. oktobra 1784. hirotonisan Petar I Petrović Njegoš, potonji sv. Petar Cetinjski. Ikonostas donje crkve rađen je 1829. i delo je ikonopisca Dimitrija Bratoglića. U porti crkve je, nedugo po izgradnji posađen platan, koji je danas pod zaštitom države i predstavlja velelepan prirodni spomenik Sremskih Karlovaca.

• Brankova kuća

Nalazi se u ulici Mitropolita Stevana Stratimirovića broj 76. Na kući se nalazi spomen-ploča na kojoj je zapisano da je tu, dok se školovao u Karlovcima, stanovao pesnik Branko Radičević. Vlasnik kuće bio je Ljudevit Auer, a jedini dokaz da je Branko zaista živeo u ovoj kući je jedna zabeleška u gimnazijskom protokolu.

Branko Radičević je rođen u Slavonskom Brodu 15. marta 1824. Otac i deda su mu se obojica bavili književnošću. Branko je bio jedan od najboljih učenika Karlovačke gimnazije i ceo svoj život i stvaralaštvo je posvetio Karlovcima. U Beču je kasnije upisao prava, ali kako je književnost bila njegova istinska ljubav, ubrzo se našao u krugu istomišljenika Vuka Karadžića, zahvaljujući kome je i ostvaren trijumf narodnog jezika korišćenog u književnosti. Godine 1853. Branko je mlad umro u Karlovcima od tuberkuloze, a sahranjen je na Stražilovu. Brankove pesme su i danas veoma aktuelne i sigurno svako zna za stihove “pevam danju, pevam noću”, koje interpretira Zdravko Čolić.

• Kapela mira (1817)

Na mestu gde se danas nalazi Kapela Gospe od Mira, nekada se nalazila mala brvnara. Ta kuća je ušla u evropsku istoriju događajem koji se odigrao u njoj krajem XVII veka. Kraj Velikog bečkog rata (1683-1699) imao je završnu epizodu upravo u Sremskim Karlovcima. Pregovori su trajali 72 dana, a baraka, u kojoj se odvijala mirovna konferencija imala je četiri ulaza, kako bi predstavnici sve četiri sile ušli istovremeno. U jednoj od prostorija odvijali su se sastanci za okruglim stolom, koji je tada po prvi put upotrebljen u istoriji svetske diplomatije.

Ova znamenita kuća srušena je 1710. i na njenom mestu je kasnije sagrađena današnja kapela koja je dobila posvećenje Gospe od Mira. Kapela je građena u orijentalnom stilu u obliku turskog šatora i na njoj su izgrađena četiri ulaza. Jedino su istočna vrata, kroz koja je ušao turski poslanik, naknadno zazidana, što jasno simboliše želju da se Turci nikada ne vrate na ove prostore.

U dvorištu ispred kapele nalazi se grob venecijanskog diplomate, koji je umro tokom pregovora.

Nešto više: Putevima vina, meda i duhovnosti – Sremski Karlovci

U neposrednoj blizini Sremskih Karlovaca mogu se obići i manastiri Krušedol, Grgeteg i Velika Remeta.

]]> http://www.samsvojvodic.com/karlovci-korak-po-korak/feed/ 2 http://www.samsvojvodic.com/putevima-vina-meda-i-duhovnosti/ http://www.samsvojvodic.com/putevima-vina-meda-i-duhovnosti/#comments Wed, 01 Apr 2009 07:27:54 +0000 bogdanka http://www.samsvojvodic.com/?p=100 SREMSKI KARLOVCI

Sremski Karlovci se nalaze na obroncima Fruške gore. U ovoj varoši tokom vekova više puta paljenoj i pustošenoj, sačuvalo se – zahvaljujući bogatstvu istorijskih događaja – mnoštvo kulturno-istorijskih spomenika. Hronološki se razvoj Sremskih Karlovaca može pratiti još od neolitske kulture.

Kroz Karlovce su prolazili Grci i Kelti i tu se zadržavali kraće ili duže vreme. Rimljani su, osim strateške važnosti (saobraćajnice i sistem utvrđenja podignutih obalom Dunava – tzv. Limes), uvideli da je ovaj deo fruškogorskog Srema pogodan za gajenje vinove loze. Jedan od rimskih imperatora s kraja III veka – Marko Aurelije Prob – presadio je ovu plemenitu kulturu u okolini Divoša. Tako uz Limes, koji je ovuda prolazio i štitio Imperiju od varvarskih najezda, rimski period u istoriji Sremskih Karlovaca je ujedno i period začetka vinogradarstva u ovim krajevima.

U vreme velikih seoba, od V do VIII veka na ovim prostorima su, kraće ili duže, boravili Istočni Goti i Gepidi. Propašću ovih poslednjih, nestaje svaki trag o naseljima u karlovačkom ataru u narednih sedam i po vekova.

U pisanim dokumentima, mesto se prvi put pominje kao Tvrđava Karom 1308. Neznatni ostaci ovog utvrđenja mogu se i danas videti na uzvišenjima iznad zgrade Magistrata. Do 1521. Karomom je gospodarila ugarska plemićka porodica Batori. Te godine je turski vojskovođa Bali-beg osvojio Karom, srušivši Tvrđavu, koja više nije obnavljana. Narednih 170 godina Karlovci će biti deo turske imperije.

Na kraju Velikog bečkog rata (1683-1699), posredovanjem Engleske i Holandije, između Austrije, Poljske i Venecije s jedne, i Turske s druge strane, sklopljen je 26. januara 1699. u svetu poznati Karlovački mir. Pregovori su trajali 72 dana, a na uzvišenju, na kojem su diplomate pregovarale, franjevci su kasnije podigli Kapelu mira. Karlovačkim mirom Turci su potisnuti sa ovih područja i tek povremeno prelaziće Dunav u pljačkaškim naletima na teritorije koje su izgubili. Od tada, istorija Sremskih Karlovaca više će se vezivati za istoriju Habzburške monarhije.

Najznačajnije poglavlje u istoriji Sremskih Karlovaca i istorije Srba u Vojvodini je XVIII vek. Karlovci su postali centar javnog, političkog, prosvetnog i umetničkog života Srba nastanjenih severno od Save i Dunava. Na osnovu privilegija austrijskog cara Leopolda I iz 1690. godine, Srbima je zagarantovana sloboda vere, pravo izbora arhiepiskopa i crkvene vlasti. Na prvom crkveno-narodnom saboru u Krušedolu 1708. osnovana je Mitropolija sa sedištem u istom manastiru. Mitropolija je preseljena u Sremske Karlovce tek 1713.

U uslovima materijalnog, političkog i kulturnog uspona u Sremskim Karlovcima su, dvadesetih godina XVIII veka otvorene prve više vaspitno-obrazovne ustanove kod Srba. O radu ovih škola brinuli su se sami mitropoliti, dovodeći učene ljude iz Rusije za učitelje i izdržavajući školu i njene učenike.

Mitropolit Stefan Stratimirović, svojim ugledom i vezama, ali i aktivnom politikom, zaslužan je za izdavanje carske povelje iz 1791. godine. Tim činom obnarodovao je osnivanje prve gimnazije u srpskom narodu. Karlovačka gimnazija otvorena je 1. novembra 1792. Tri godine nakon osnivanja gimnazije, osnovana je i bogoslovija, druga u pravoslavnom svetu, odmah posle Kijevske duhovne akademije.

U vreme burnih revolucionarnih godina 1848/49, u Sremskim Karlovcima su se odigrali sudbonosni događaji za politički život vojvođanskih Srba. Mitropolit Josif Rajačić sazvao je sabor, u istoriji poznat kao Majska skupština, na kojem je proglašeno Srpsko Vojvodstvo, u čijem sastavu su se našle oblasti Bačke, Baranje, Srema i Banata. Za vojvodu je izabran austrijski pukovnik Srbin Stevan Šupljikac, a dotadašnja Mitropolija proglašena je Patrijaršijom. Titulu patrijarha poneo je sam Josif Rajačić. Izabran je Glavni narodni odbor, a formirani su i politički, ekonomski, finansijski i drugi odbori. Godine 1860. Srpsko Vojvodstvo priključeno je Ugarskoj.

Arhimandrit Ilarion Ruvarac i Platon Telečki otkupili su novosadsku štampariju Luke Jocića 1893. i preneli je u Karlovce. Ona je pod nazivom Srpska manastirska štamparija radila do 1941, ostavivši vidan trag u vojvođanskom štamparstvu. Posle rata je preseljena u Novi Sad.

U Karlovcima se 1904. osniva i prvo srpsko Sokolarsko društvo. Nakon završetka Prvog svetskog rata Sremski Karlovci ulaze u sastav Države Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. Za vreme Drugog svetskog rata mesto je bilo u sastavu NDH. Sremski Karlovci su oslobođeni 23. oktobra 1944. godine.

Danas u Sremskim Karlovcima živi oko 9.000 stanovnika, tako da, iako mala brojem stanovnika, ova varoš ima veliki značaj u srpskoj istoriji, kulturi i duhovnosti.

Nešto više: Karlovci – korak po korak

U neposrednoj blizini Sremskih Karlovaca mogu se obići i manastiri Krušedol, Grgeteg i Velika Remeta.

]]> http://www.samsvojvodic.com/putevima-vina-meda-i-duhovnosti/feed/ 0