Manastir Novo Hopovo
Kako oko vremena gradnje manastira, tako i oko njegovog osnivača, postoji više verzija. Po tronoškom rodoslovu manastir je osnovao slepi Stefan Branković. S druge strane, žitije srpske despotice Angeline, kao osnivača, navodi despota Đorđa Brankovića (Maksim) i to u vremenu od 1496-1502. Po tom izvoru Novo Hopovo je njegova prva zadužbina. Danas se ovo smatra istinitom verzijom.
Dositej Obradović
Manastir je imao bogatu istoriju. Jedno vreme je u njemu bilo sedište episkopa, pa se po njemu Sremska eparhija nazivala Hopovskom. Osim toga u njemu je postojala i monaška škola. U periodu od 1757. do 1760. tu je boravio i Dositej Obradović.
Tokom Drugog svetskog rata, ali i nakon njega, manastir je doživeo velike štete. Zvonik je srušen, crkva i konaci teško oštećeni, mnoštvo građevinskog materijala razvučeno, biblioteka i riznica opljačkani, ikonostas stradao, mnoge freske su oštećene. Danas je na prvi pogled mnogo toga popravljeno, tako da se prvo govori o urednosti manastira. Međutim, činjenica je da je to danas samo delić nekadašnjeg sjaja.
Staro Hopovo
Staro Hopovo
Istočno od manastira Novo Hopovo na maloj zaravni, izolovan i nepristupačan, leži manastir Staro Hopovo ili kako se često naziva „stari manastir“. Do njega zaista nije lako doći, ne toliko zbog teško pristupačnog terena, već uglavnom zbog toga što su letnji putevi zbog retkih prolazaka skoro u potpunosti obrasli visokom travom. Danas je crkvica u prilično lošem stanju.
Staro Hopovo je podignuto između 1496. i 1520. godine od strane despota Đorđa Brankovića (Maksima). No, predanje koje to navodi je dosta nesigurno pa je i danas to pitanje otvoreno. Turski spisi ga pominju u više navrata, a domaći čak i nešto ranije. Od prvobitne crkve posvećene sv. Nikoli nije ostalo ništa. Kako je bila sagrađena od drveta, a pokrivena crepom, to je veoma lako stradala od zemljotresa 1751. godine. Umesto nje je nikla nova crkva 1752. godine posvećena sv. Pantelejmonu. To je crkva koja i danas postoji. Današnji hram je malih razmera. Zidan je od tesanog kamena i opeke. Kube zbog svoje veličine i oblika na neki način dominira nad celom zgradom. Crkva je zidana od kamena. Zvonik ne postoji niti ga je ikada bilo. U jednobrodnoj crkvi sa kupolom bogato rezbareni ikonostas slikao je 1793-1800. godune iriški moler Jefrem Isajlović.
Arhitektura
Fasada manastirske crkve
Danas manastirski kompleks čine crkva, tri krilna konaka, ogradni zid i ekonomske zgrade. Arhitektura Novog Hopova ga nadovezuje na moravsku stilsku grupu srednjevekovnih manastira.
Manastir je teško stradao od Turaka 1684. i 1688. i tada su monasi sa moštima sv. Teodora Tirona bežali u Šabac, a onda u manastir Radovašnicu. Tek od 1693-5. kada su sređeni odnosi sa turskim vlastima moglo se misliti o trajnijim radovima na manastiru.
Krupniji građevinski radovi su morali da sačekaju do 1728. kada su izgrađeni trpezarija, gostinska odelenja i manastirski konak na istočnoj strani. Zapadna strana konaka zidana je 1733. godine, a dozidana je 1750. Od tada su konaci zadržali svoj barokni izgled. Treba obratiti pažnju na njihov specifičan oblik, koji dolazi zbog toga što je teren na kojem su izgrađeni nešto nagnut, pa su graditeji morali da mu se prilagođavaju. Nešto kasnije, 1751-58, započeta je izgradnja zvonika. Zvonik je zidao majstor Vencl Novak iz Petrovaradina, a dovršio ga je Facel Nikolaus. Prilikom gradnje, kada su majstori došli već do trećeg sprata, episkopu Sofroniju se učinio uzak i mali, pa je bio kompletno srušen i ponovo zidan.
U Crkvi
Novo Hopovo - Ikonostas
Crkva (oltar i naos) je po prvi put oslikana 1608. godine. Ne zna se ko su bili autori, ali se pretpostavlja da su bili sa Svete Gore, budući da su neke kompozicije skoro pa identične sa freskama manastira na Svetoj Gori. Manastiru svakako nije bilo teško dovesti slikare iz tih krajeva, budući da su stalno održavane tesne veze sa Svetom Gorom.
Priprata je živopisana mnogo kasnije – tek 1654. Čini se da su te freske bile i pozlaćene, međutim pozlata je vremenom ili propala ili bila ostrugana. Ovi slikari su se vratili tradiciji, a ko su oni bili, ostaje tajna. Ono što je posebno interesantno, mada ne i kvalitetno urađeno, jesu ornamentalni okviri koji služe da odvajaju pojedine zone, scene, arhitektonske detalje i profilisani venci. Kao motiv korišćene su uglavnom biljke sa mnogo varijacija, i u ovom obliku se nigde drugde ne ponavljaju.
Kivot sa moštima sv. Teodora Tirona
Crkveni ikonostas je rezan u periodu između 1754-1770, a barokni uticaj je sasvim vidljiv. To je rad Paula i Antona Raznera i celokupan je bio pozlaćen. Godine 1770. ikonostas je i oslikan. Na žalost od ovih ikona je danas sačuvano veoma malo – od ukupno 61, od ratnih razaranja spaseno je tek 19. Oslikao ga je Teodor Kračun, koji je u svakom pogledu najinteresantnija figura u srpskom slikarstvu. Bio je nepopravljiv boem, osoben slikar, pa se čini da je i poginuo tako što je pao sa skele. Talenat mu je neosporan, mašta bujna, tehničko znanje visoko, međutim kako nije radio po modelima, već po sećanju, to su mu često likovi veoma slični.
Novo Hopovo je negovalo kult svetog ratnika Teodora Tirona i danas se ispred oltara u jednom velikom kivotu čuvaju njegove mošti.
