Po poreklu i istorijsko-kulturnoj ulozi Krušedol je najznačajniji fruškogorski manastir. Osnovao ga je vladika Maksim (Đorđe) Branković, sin despota Stefana Slepog i Angeline. Posle očeve smrti, stariji sin Đorđe se ubrzo povukao sa despotskog položaja i oko 1497. primio monaški čin u Kupiniku (danas Kupinovo), dobivši ime Maksim. Nasledio ga je 1493. mlađi brat Jovan, koji umire dosta rano (1502) kao poslednji srpski despot u Sremu.
Maksim i Angelina, oboje u monaškim rizama, sa moštima svetih Stefana i Jovana, prvobitno sahranjenih u porodičnoj crkvici sv. Luke u Kupinovu, otišli su 1507. godine u Vlašku, a već 1509. vratili se u Srem. Angelina dobija zemljište od ugledne porodice Jakšić, na kojem podiže ženski manastir u samom mestu Krušedolu (danas seoska crkva, posvećena Sretenju Gospodnjem), a njen sin, tada već arhiepiskop i mitropolit, uz materijalnu pomoć svog rođaka, vlaškog vojvode Jovana Nagoja, podiže na Fruškoj gori muški manastir Krušedol, posvećen Blagovestima Presvete Bogorodice. U manastiru, nastalom 1509-14, pored moštiju Stefana i Jovana, sahranjeni su i Maksim (1516) i Angelina (1520), koji su oko 1523. godine proglašeni za svetitelje.
Manastir je svojevremeno bio sedište obnovljene Sremske eparhije, a njen obnovitelj Maksim (Branković) postao je njen prvi episkop. Kada su Turci definitivno zavladali Sremom (posle 1521), Sremska eparhija je pridružena Beogradskoj mitropoliji, te su se beogradski mitropoliti u XVI i XVII veku nazivali i sremskim. Na prvom srpskom Narodno-crkvenom saboru u Krušedolu 1708. doneta je odluka da srpski vrhovni mitropoliti pod austrougarskom vlašću „imaju stanovati u manastiru Krušedolu“. Odlukom Narodno-crkvenog sabora održanog u Sremskim Karlovcima 1713, mitropolitska rezidencija premeštena je u Karlovce. Od tog vremena se naziva Karlovačkom mitropolijom.
Tokom druge polovine XVII veka u Krušedolu „obitava 90 kaluđera i 12 staraca“. Za vreme Velike seobe pod patrijarhom Čarnojevićem, oni sa manastirskim dragocenostima, među kojima su bile i mošti svetih Brankovića, prelaze u Sentandreju, gde ostaju sve do 1697, kada se sa relikvijama vraćaju u Krušedol. Posle poraza kod Petrovaradina 1716, Turci su u odstupanju opljačkali i zapalili manastir. Tom prilikom su izgorele i mošti svetih Brankovića (u pepelu su nađeni samo pojedini delovi ruku i nogu, koji se danas čuvaju u manastirskoj riznici).
Hram, čije je živopisanje završeno sredinom XVI veka, tada je delimično oštećen. Celog XVIII veka manastir je obnavljan. Sredinom stoleća je živopisana crkva, preko ranijeg freskoslikarstva. Smatra se da je pripratu i oltar ikonopisao rusko-ukrajinski slikar Jov Vasilijevič, dvorski slikar Patrijarha IV Šakabente, uz pomoć domaćih majstora: Vasilija Ostojića, Teodora Gologlavca, Joakima Markovića i Amvrosija Jankovića. Slikarstvo u naosu delo je Stefana Teneckog.
Za Srbe preko Save i Dunava manastir Krušedol je vekovima bio kulturni, politički i verski centar. Manastirska crkva je mauzolej crkvenih i drugih znamenitih ličnosti srpske istorije. Ovde su sahranjena dva patrijarha – Arsenije III Čarnojević i Arsenije IV Jovanović Šakabenta, vođe dveju velikih seoba, kao i mitropolit Jovan Georgijević. Ovde takođe počivaju: knjeginja Ljubica, žena kneza Miloša Obrenovića (umrla 1843. u Novom Sadu) i kralj Milan Obrenović, zatim beogradski mitropolit Petar Jovanović, vojvoda iz vremena mađarske bune Petar Šupljikac, grof Đorđe Branković, te pogranični oficir i komandant Petrovaradinske tvrđave u XVIII veku, pukovnik Atanasije Rašković.
Grob Arsenija III Čarnojevića?
Veliki deo svog bogatog života je protosinđel prof. dr Stefan Čakić posvetio naporima da se otkloni dilema o večnom počivalištu legendarnog patrijarha Arsenija III Čarnojevića, vođe Velike seobe Srba 1690. Čakićeva neprekidna traganja počela su da daju prve rezultate kada je došao do zapisa Dimitrija Ruvarca iz XVIII veka.
U njima piše da je u prvoj polovini XVIII veka tadašnji mitropolit karlovački obrazovao crkvenu komisiju, na čelu sa mitropolitskim sekretarom Pavlom Benickim, koja je imala zadatak da obiđe sve fruškogorske manastire i popiše sav njihov inventar. Benicki u izveštaju, pored ostalog, iznosi da se sa istočne strane konaka manastira Krušedola nalazi kapela svetog vladike Maksima, osnivača i ktitora tog manastira. Opisujući tu kapelu, navodi da se u njenom oltaru, sa desne strane nalaze gvozdena vrata kroz koja se spiralnim stepeništem stiže u sklonište u koje su krušedolski kaluđeri preneli mošti patrijarha Arsenija III Čarnojevića, iz bojazni da ih Turci ne oskrnave ili unište.
Polazeći od pitanja kako se moglo dogoditi da počivalište patrijarha Čarnojevića tako dugo ostane u tajnosti, Čakić je ukazao na jednu okolnost: Benicki je ceo izveštaj napisao našim tadašnjim crkvenim pismom, dok je deo koji govori o kripti u kojoj su počivali patrijarhovi posmrtni ostaci napisao na nemačkom. Ali kako navode Benickog proveriti? Umesto gvozdenih vrata, dr Čakić je naišao na omalterisan zid. Pažljivim osmatranjem može se uočiti da je deo zida, gde su se nekada nalazila gvozdena vrata, naknadno podignut.
Čakić je 1965. predložio tadašnjem episkopu sremskom Makariju Đorđeviću da se, uz pomoć merodavnih stručnjaka, ispitaju navodi iz izveštaja Pavla Benickog. Međutim nije naišao na razumevanje ni episkopa Makarija, ni Patrijaršije u Beogradu.
Obeležavanjem jubileja tri veka od Seobe Srba, 1990. godine, ponovo je animirana javnost kako bi ovo, bez sumnje veliko otkriće, bilo adekvatno ispitano. Formirana je komisija, sastavljena od zvaničnika i stručnjaka, koja je podržala inicijativu za otvaranje kripte. I tadašnji patrijarh German je pokazao interesovanje za to, insistirajući na maksimalnoj stručnosti pri poduhvatu.
Međutim patrijarh German ubrzo umire, a novoizabrani patrijarh Pavle potvrđuje da je reč o dragocenom otkriću, ali smatra da sa radovima treba malo pričekati, očekujući smirivanje prilika u kojima se naša zemlja tada nalazila (rat, sankcije). Protosinđel prof. dr. Stefan Čakić preminuo je decembra 2000, tačno na 35-godišnjicu ovog, po mnogo čemu senzacionalnog, ali, nažalost, još neispitanog otkrića, kojim bi se znameniti krušedolski panteon ukrasio još jednim svetiteljskim imenom.
Krušedol je posedovao najvredniju riznicu od svih fruškogorskih manastira. Dragocenosti skupljane od njegovog osnivanja do XX veka – ikone, slike, rukopisi, okovana jevanđelja, odežde, svete sasude, razni umetnički predmeti, kao i pokućstvo i stilski nameštaj kralja Milana (rađen u pariskoj radionici Viktora Emona) – opljačkane su tokom Drugog svetskog rata. Neposredno uoči rata starešina manastira Krušedola arhimandrit Sava (Petković) je najveći deo umetničkih i kulturno-istorijskih dragocenosti sabrao u 20 sanduka i položio ih u manastirsku skrivnicu. Ustaše su upale u manastir i svih 20 sanduka odnele u Zagreb.
Komisija zagrebačkog Muzeja za umjetnost i obrt bila je u manastiru od 5. do 9. septembra 1941. i preuzela izvestan broj sakralnih predmeta iz crkve, kao i umetnička dela iz salona i knjige. Sa ikonostasa su uzete ikone Deizisinog čina, a predstavnik državnog ravnateljstva za ponovu prof. Stjepan Gotvald poneo je za svoju ustanovu kristalni polijelej iz crkve. Ono što je po odlasku komisije zagrebačkog muzeja ostalo u manastiru, uništeno je i sasvim razvučeno tokom okupacije.
Posle rata, deo vraćenih relikvija pohranjen je u Muzeju SPC, a deo je izložen u obnovljenoj manastirskoj zbirci. U posleratnoj obnovi, Zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine, na osnovu detaljnih istraživanja i projekata, obnovio je crkvu i konake, konzervirao i restaurirao zidno slikarstvo, ikonostas, tronove i pevnice.
Usput mozete obići: Sremske Karlovce, Manastire Grgeteg i Veliku Remetu.
