Panorama Novog Sada
Pred osnivanje Kraljevine Jugoslavije Novi Sad bio je samo grad na jugu Ugarske, značajan samo za nepriznati, ali većinski srpski živalj. Odjednom dobija status jednog od najznačajnijih gradova nove države. Grad je, objektivno, postajao centar šire oblasti zahvaljujući svojoj ekonomskoj i kulturnoj snazi, stvorenoj tokom druge polovine XIX veka. Od Srpske Vojvodovine iz 1848. nasleđen naziv Vojvodina sve se češće upotrebljava, a njen centar postaje baš Novi Sad.
Ono što karakteriše izgradnju Novog Sada u periodu između dva svetska rata je izgradnja tzv. Malog Limana, sa nizom reprezentativnih građevina, čija gradnja počinje 1922. godine, a prekida se okupacijom 1941. Područje na koje danas izlazi most Duga srušeno je do temelja, a ceo teren je zasut zemljom. Pesak i zemlja su raznošeni vagonetima, koje je vukla mala lokomotiva po uskim šinama. Ta lokomotivica je bila prava atrakcija, a kada je završeno sa radovima, služila je za transport kupača do dunavske plaže Štrand. Ovaj vozić Novosađani su nazvali Trčika, zbog “brzine” kojom se kretala. Danas se zanimljivi kafe, smešten u lokomotivi na početku ulice Kralja Aleksandra, zove baš ovim imenom.
Bulevar Mihajla Pupina …
Dom novosadske trgovačke omladine:
Dom trgovačke omladine
Blok zgrada na Bulevaru Mihajla Pupina, a preko puta Izvršnog veća i Skupštine APV, podignut je 1933. Tu je Dom novosadske trgovačke omladine, staleške organizacije čiji koreni sežu u drugu polovinu XIX veka, ali koja je formalno osnovana 1902. godine i koja je za kratko vreme postala najmoćnije trgovačko udruženje u Kraljevini SHS. Znameniti novosadski tgovački giganti Nikola Tanurdžić i Miloš Raletić imali su najviše zasluga za podizanje ovog zdanja. Dom novosadske trgovačke omladine izgrađen je 1932, prema projektu Đorđa Tabakovića. U leto 1934. osvećenju ovog zdanja prisustvuje i sam kralj Aleksandar, kratko pred njegovo ubistvo u Marseju.
Banovina - danas Izvršno veće i Skupština APV
Skupština APV:
Dovršetak najmodernijeg Bulevara u tadašnjoj državi obeležen je izgradnjom Banske palate, dovršene 1939. Danas su tu Izvršno Veće i Skupština Autonomne Pokrajine Vojvodine. Banska palata važi za najlepši i najmonumentalniji objekat podignut u Novom Sadu. Izgrađena u tada preovlađujućem stilu gradnje najrazvijenijih zemalja Srednje Evrope, ova lepotica je delo arhitekte Dragiše Brašovana. Spolja je obložena mermerom sa ostrva Brača. Enterijer zgrade čine široki hodnici iz kojih se ulazi u prostrane poslovne prostorije, a centralni hol je obložen kamenom iz Karare. Ovim je prostor Bulevara bio završen, a široki trotoari oplemenjeni zelenilom postali su omiljeno šetalište Novosađana.
…tada skretanje u Ulicu Modene, koja je dobila ime po italijanskom gradu pobratimu Novog Sada…
Zgrada stare Trgovinsko-industrijske komore:
Ulica Modene
Da bi se efikasno vršio nadzor nad nizom udruženja trgovaca, zanatlija i industrijalaca, u Novom Sadu je 1919. osnovana Trgovačko-industrijska i zanatska komora, u koju je učlanjeno preko 37.000 članova sa područja Bačke i Baranje.
Godine 1938. osnovana je Produktna i Efektna berza kako bi se ponuda i potražnja za područje Banovine koncentrisala na jednom mestu.
…pored već pomenute Tanurdžićeve palate:
Arhitekta Đorđe Tabaković je u ovom naletu projektovao još niz zgrada, od kojih je jedna i Tanurdžićeva palata. Ovaj reprezentativni i monumentalni modernistički stambeno-poslovni objekat je svojim velikim delom zašao u sam centar grada, narušivši tako dominirajuće stilove gradnje iz druge polovine XIX veka. Posle Drugog svetskog rata ova zgrada će biti nacionalizovana.
…povratak na Trg Slobode.
Jevrejska ulica …
Sinagoga
Sinagoga:
Jevrejska zajednica je u Novom Sadu bila veoma brojna i snažna. Godine 1848. je u gradu zabeleženo 1.320 Jevreja. U ovom periodu najznačajnija i najpoznatija jevrejska porodica je porodica Hiršl, koja je veoma zaslužna za podizanje nekoliko jevrejskih sinagoga. U Novom Sadu je, u raznim vremenskim periodima, podignuto ukupno pet sinagoga. Poslednja, peta novosadska sinagoga završena je 1909. zajedno sa zdanjima jevrejske opštine i škole. Ovaj reprezentativni objekat predstavlja najvredniji secesijski kompleks u gradu, a danas služi kao koncertna dvorana. U Drugom svetskom ratu novosadski Jevreji su takođe strahovito postradali, a posle osnivanja Izraela, veći deo preživelih se nastanio u toj državi.
…pa kroz dvorište Sinagoge izlazak na Trg Mladenaca …
Adamovićeva palata tj. palata “Elita”:
Adamovićeva palata "Elita"
Aleksandar (Šandor) Adamović zaslužan je za obnovu vinograda posle najezde filoksere 1892. godine. Porodica Adamović spadala je u čuvene proizvođače vina, a prva je u ovim krajevima proizvodila šampanjac.
Dr. Stevan Adamović, advokat, političar i novosadski gradonačelnik vlasnik je prvog automobila u gradu, koji je 1892. protutnjao gradskim ulicama. Reč je o automobilu marke “Dižon-Buton”. On je istovremeno osnivač deoničarskog društva, koje je zaslužno za otvaranje prvog gradskog bioskopa “Apolo” 1910. godine.
Porodično bogatstvo je posle Drugog svetskog rata bilo oduzeto. Novosadsko naselje Telep je 1927. godine dobilo naziv baš po Aleksandru Adamoviću – Adamovićevo naselje. Naziv je posle okupacije 1944. ukinut i danas je skoro potpuno zaboravljen.
Trg Mladenaca
Trg Mladenaca:
Današnji Trg mladenaca, dobio je naziv zbog Matičarskog zdanja, koje se tu nalazi, a to je ujedno i omiljeno mesto za prvo fotografisanje novosadskih mladenaca. Ranije je trg nosio naziv Brašnarski, jer se na ovom mestu prodavalo žito i brašno. Ova pijaca se nakon brojnog seljenja po gradu smestila na današnjem Žitnom trgu.
…i Železničkom ulicom do…
Zgrade pošte:
Pošta
Početkom sedme decenije XX veka Novi Sad dobija poštansku palatu, urađenu prema projektu arhitekte Dragiše Brašovana. Reč je o impresivnoj građevini, koja podseća na beogradsku palatu “Albanija”. Ovo zdanje čudnog položaja u odnosu na ulične regulacije postavljeno je tako da bi se “uglednim zvanicama” iz Beograda zaklonio pogled na sinagogu.
…preko puta koje je…
Spomenik jermensko-srpskog prijateljstva:
Hačkar
Jermensku crkvu, porušenu u bombardovanju 1849. obnovila je Marija Trandafil, ali Jermeni povratnici više nisu predstavljali značajan element u životu grada. Nakon Drugog svetskog rata, kada je probijan novi bulevar Mihajla Pupina, srušen im je parohijski dom, a kasnije potpuno bespotrebno i crkva. Tako da jedini sačuvani materijalni trag o postojanju Jermena na ovom prostoru predstavljaju nadgrobni spomenik porodice Čenazi iz 1790. i “Hačkar”, spomenik od vulkanskog kamena, poklon Društva jermensko-srpskog prijateljstva. Poslednji jermenski crkvenjak bila je Julijana Poljaković, umrla 1948. godine.
…pa kroz podzemni prolaz do pred Bazar, kroz ulicu kralja Aleksandra…
Menratova palata:
Menratova palata i "Trčika"
Viktor Menrat bio je novosadski trgovac nameštajem, koji je 1885. osnovao prvi veslački klub u gradu nazvan „Danubius“, koji i danas postoji.
U ovoj ulici se takođe nalazila i najveća pivara, koju je 1850. otvorio Stevan Vinkle. Godine 1908. zapošljavala je 20 radnika i proizvodila oko 10.000 hektolitara piva.
…do centralnog gradskog trga .
Izvor: Đorđe M. Srbulović, Kratka istorija Novog Sada, Novi Sad 2002.
Serbian
English
German