Grb Eparhije Bačke
Usled sve jačih pritisaka Turaka na ostatke srpske srednjevekovne države i pada Smedereva 1459. godine, sve više Srba prelazi na teritoriju susedne Ugarske, gde pod vođstvom svojih despota aktivno učestvuju u borbama protiv turskog nadiranja. Iako smatrani “Rascijanima šizmaticima” i “uljezima”, Srbi svojim iskustvom, hrabrošću i poletom u mnogobrojnim bitkama i pograničnim čarkama sa Turcima zasluženo stiču povlašćeni status u svojoj novoj državi.
Krajem XV veka, mađarski kralj Matija Korvin izdaje dekret kojim se Srbi oslobađaju plaćanja desetka rimokatoličkom kleru. Od kralja Sigismunda Srbi dobijaju sedam, a od njegovih naslednika još 25 privilegija. Uživajući status privilegovanog naroda, podizanjem crkava i manastira i organizacijom crkvene jerarhije, Srbi su očuvali svoju pravoslavnu veru, vekovnu tradiciju i uspomenu na slavnu prošlost.
Svoje prve korake, Eparhija Bačka čini u buri novog veka, u vremenu velikih geografskih otkrića, verskih ratova i naglog širenja turske moći u Evropi. Nažalost ne postoji dovoljno podataka za stvaranje jasnije vizije prošlosti Bačke Eparhije u ovom periodu. Tragovi ovog, za istoriju izgubljenog vremena, nalaze se u starim zapisima, natpisima, diptisima i njihovim prepisima.
Ime prvog poznatog Bačkog episkopa Filipa zapisano je u rukopisnom Jevanđelju Cetinjskog manastira koje potiče iz XVIII veka. Delovanje Episkopa Filipa vezuje se za period pre Mohačke bitke 1526. godine.
Saborna crkva svetog Georgija (ugao Zmaj Jovine i Pašićeve ulice)
Saborna crkva sv. Georgija
Prema predanju, prva pravoslavna crkva Svetog velikomučenika Georgija, saborni hram, postoji još od 1700. godine. Od 1708. godine je u Novom Sadu (tada Šancu) sedište Bačkog vladike.
Novosadska saborna crkva je bila u gradnji još u toku 1734, a završena je, u baroknom stilu, oko 1740. za vreme vladavine carice Marije Terezije, pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem i episkopom bačkim Visarionom Pavlovićem. Navodi se da je rađena od kamena i opeke. Stradala je kao i veći deo Novog Sada 1849. Obnovljena je između 1860. i 1880. Sadašnji izgled je dobila projektom arhitekte iz Budimpešte, Mihaela Harminca, 1902-1905. godine, u vreme vladike Mitrofana Ševića. Tada je izgrađen nov visok zvonik sa zvonima naručenim u Budimpešti.
Na ikonama u crkvi je najviše radio slikar Paja Jovanović. Izradio je sve ikone na ikonostasu (ukupno 33), zatim i istorijske slike iznad obe pevnice, “Krunisanje Stefana Prvovenčanog” i “Sveti Sava miri zavađenu braću Vukana i Stefana”. Jovanović je uradio i dve velike ikone na tronovima (bogorodičin – levo, i arhijerejski – desno), kao i zidnu ornamentiku. Zidne kompozicije radio je slikar Stevan Aleksić, a vitraže na prozorima je izradio Imre Zseler iz Budimpešte.
U porti crkve nalazi se najstariji sačuvani spomenik Novog Sada – Bogojavljenski krst od ružičastog mermera.
Hor Saborne crkve…
… “ Sv. Georgije” sastavljen je od mladih ljudi različitih profesionalnih usmerenja, prvenstveno okupljenih oko ideje negovanja tradicije horskog višeglasnog pevanja na bogosluženjima. Tokom dugogodišnjeg postojanja ovog pevačkog društva, upravo je taj kontinuitet liturgijskog pevanja omogućio da se hor neprestano razvija, širi krug prijatelja, upoznaje najznačajnije srpske pravoslavne i druge hrišćanske svetinje širom naše zemlje i Evrope. Negujući i svetovni repertoar i sarađujući sa drugim kulturnim društvima i ustanovama trudimo se da afirmišemo istinite vrednosti našeg kulturnog nasleđa.”
dirigent mr Bogdan Đaković
Nikolajevska crkva
Nikolajevska crkva (Na kraju Pašićeve, preko puta Matice Srpske)
Hram Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja – Nikolajevska crkva, sagrađena je u periodu od 1726. do 1730. godine. Samim tim ovo je najstarija pravoslavna crkva u gradu, koja je ostala sačuvana u svom izvornom obliku. Ovu crkvu izgradila su braća Bogdani, Stojić i Nedeljko, a karakteristična je po „ruskom“ kubetu. Osvetio ju je aradski episkop Vikentije Jovanović 1730. godine.
U strahovitom bombardovanju Novog Sada 12. juna 1849. godine, crkva je pretrpela velika oštećenja ostavši bez krova i prvobitne unutrašnje dekoracije. Tako zapuštena i razrušena, ostala je sve do 1862. godine, kada je usledila njena velika obnova trudom i ljubavlju Jovana i Marije Trandafil, velikih novosadskih dobrotvora. Ikonostas potiče iz toga vremena i delo je akademskog slikara Pavla Simića. Godine 1889. Nikolajevska crkva dobija status parohijske crkve.
Prilikom obnove unutrašnjosti crkve, koju je 1959. sproveo Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture, otkrivene su na svodu crkve 24 uljane zidne slike, verovatno rad Nikole Dimšića, nastale u XIX veku. Ponovna restauracija unutrašnjosti crkve je izvršena 1977. pod stručnim rukovodstvom akademskog slikara Dušana Nonina. Poslednja obnova je vezana za period od 1994. do 1996, kada je na Nikoljdan izvršeno i njeno veliko osvećenje.
U ovoj crkvi su na Malu gospojinu, 1913. kršteni sinovi Milene i Alberta Ajnštajna, Albert i Eduard.
Najstariji pisani trag reči Novi Sad na srpskom jeziku na nekom objektu u gradu datira iz 1749. godine i nalazi se na nadgrobnom spomeniku Simeona Radonića na severnoj fasadi Nikolajevske crkve.
Uspenska crkva
Uspenska crkva (Ulica Uspenska, iza Srpskog Narodnog Pozorišta)
Postoje svedočanstva da je Svetouspenska crkva postojala već 1731. Tadašnje zdanje je bilo izgrađeno od pruća i naboja i nalazilo se u zapadnom delu grada koji je tada bio pod civilnom, kameralnom upravom. Posle nekoliko decenija, 1765. godine početa je izgradnja većeg i lepšeg hrama. Obnova je završena 1776-77, a hram je osvetio Episkop Arsenije Radivojević.
Posebnu lepotu ovog hrama čine ikonostas i njegova rezbarija, kao i rezbarija Bogorodičinog trona, arhijerejskog prestola i crkvenog nameštaja retke lepote domaćih rezbara Marka Gavrilovića i njegovih sinova. Ovako pozlaćena raznovrsna ornamentika ima veliku umetničku i zanatsku vrednost.
Ikonostas je oslikao Janko Halkozović poreklom iz Makedonije uz pomoć novosadskog slikara Vase Ostojića. Ikonostas spada u grupu najrazvijenijih i rezbarijom najbogatijih oltarskih pregrada iz vremena baroka na prostorima Srbije. Stilom odudaraju ikone na severnim i južnim dverima, i ikone u arhijerejskom tronu, pa se veruje da je njih slikao Dimitrije Bratoglić iz Zemuna ili Mihajlo Jeftić iz Sremskih Karlovaca. Dve ikone Presvete Bogorodice su rad italokritske škole, a donesene su u Seobi Srba 1690.
Kada je crkva završena, 1772. godine, bila je najlepša u gradu. Posebno se isticao njen barokni toranj privlačeći pažnju prolaznika. U unutrašnjosti se ističe oltarski prostor u kome je pod obložen ružičastim mermerom.
Na spoljašnjem zidu crkve postoji nekoliko grobnica, a ističe se grobna ploča carsko-kraljevskog kapetana Jovana Jankovića od Brinja sa njegovim plemićkim grbom. Ploču je postavila 1843. godine njegova sestra baronica Eufemija Jović.
Sve do pred kraj 1970ih godina XX veka crkva je imala parohijski dom i portu. U porti su se nalazili grobovi značajnih parohijana i sveštenika Uspenske crkve. To je razrušeno prilikom izgradnje nove zgrade Srpskog narodnog pozorišta.
Slava ove crkve je Uspenje Bogorodice, pa se zato naziva i Uspenska.
Almaška crkva (Ulica Almaška bb)
Almaška crkva
…je hram sveta Tri jerarha Srpske pravoslavne crkve u Almaškom kraju. Prvu crkvu na ovom mestu sagradili su Srbi 1718. godine koji su se doselili na periferiju Petrovaradinskog šanca iz sela Almaš. Kako su svi bili siromašni, i hram su izgradili od materijala kojim su podizali svoje kuće – od zemlje, šiblja, trske i dasaka. Taj hram od pletera, oblepljen blatom i pokriven šindrom, posvetili su svetiteljima, čiji su likovi bili na ikoni koju su našli u zemlji kad su kopali bunar u porti.
Ovako sagrađena crkva nije bila dugog veka, pa je 1733. godine sazidana nova, koja je imala “temelje od pečene cigle, svod i krov od dasaka, patosan ciglom”.
Naredna crkva sagrađena je od čvršćeg materijala i osvećena tek 1797. godine. Građena je na specifičan način: stara crkva nije rušena, već je preko nje građena nova, kako bi se redovno bogoslužilo. Projekat i predračun troškova za izgradnju hrama dao je Martin Kovačovski, poreklom Čeh ili Slovak 1775. Kada je dovršena nova crkva, stara je srušena, a materijal iznet. Ovo postaje najveći hram u gradu, a u istom obliku stoji i danas. Samo je gornji deo zvonika stradao u bombardovanju 1849. kojeg je kasnije zamenio niži. Sa oštećenim zvonikom i krovom crkva je stajala tako do 1852. godine kada je stigla pomoć za obnovu od priloga iz Rusije.
Fasada crkve ukrašena je dekorativnim kapitelima, a posebno se ističu tri portala na ulaznim vratima. Poseban utisak ostavlja unutrašnjost hrama, veliki prozori, masovni hod i lepo dekorisani zidovi. Ikonostas je radio novosadski rezbar Aksentije Marković, a ikone i deo zidnog slikarstva radio je Arsenije Teodorović. Ikonu u Bogorodičnom tronu, Bogorodica sa Hristom naslikao je Uroš Predić 1905. godine i smatra se jednim od njegovih najboljih umetničkih ostvarenja. Sa leve strane, u lađi crkve, nalazi se Hristov grob, izuzetne lepote.
Kapela svetih Apostola Petra i Pavla na novosadskom Almaškom groblju podignuta je 1860. godine. Zadužbina je Episkopa bačkog Platona Atanackovića. Ikonostas i zidno slikarstvo radio je znameniti srpski slikar Pavle Simić. U kripti hrama sahranjeni su Episkopi Platon Atanacković i German Opačić.
Iako danas srpsko stanovništvo čini većinu novosadskog življa, ovo je oduvek bilo mesto preplitanja naroda raznih kultura, pa u gradu postoje bogomolje i drugih religija i veoispovesti. One niukom slučaju nisu marginalna kulturološka pojava, već naprotiv, zauzimaju važno mesto u istoriji grada.
Župna crkva Imena Marijinog
Katolička Crkva Imena Marijinog tzv. Katedrala (Trg Slobode)
Crkva Imena Marijinog je rimokatolička crkva, koja se nalazi u samom centru Novog Sada, na Trgu slobode. Praznik crkve, Ime Marijino, se slavi 12. septembra.
Prva katolička crkva u Novom Sadu iz prvih decenija XVIII veka bila je skromna, privremena građevina koja je 1742. porušena. Na istom mestu izgrađena je nova. Katolički nadbiskup Gabor Patačić osvetio je novu crkvu 1742. godine. U bombardovanju 12. juna 1849. godine i ona je bila zapaljena i srušen joj je barokni toranj. U kasnijoj obnovi prvobitni toranj nije u celosti rekonstruisan. Novosadski katolici nisu bili zadovoljni izgledom, pa su u Gradskoj skupštini dali inicijativu da se podigne takav, koji će priličiti Novom Sadu kao slobodnom kraljevskom gradu.
Takođe, u mostobranu na obali Dunava („Brukšanac“), nalazila se crkva svetog Ivana Nepomuka, koja je srušena prilikom gradnje prilaza Mostu kraljevića Tomislava i Bulevara kraljice Marije (današnji Bulevar Mihaila Pupina) 1928. godine.
Godine 1891. doneta je odluka da se stara crkva poruši i na istom mestu izgradi nova. Arhitekta Georg Molnar izradio je planove tokom 1892. godine i nije za taj obiman posao tražio nikakvu nadoknadu. Crkva mu se odužila tako što je postavila njegovu bistu u niši levo ispod hora u crkvi, što je neobično za jedno svetovno lice. Iste godine stara crkva je porušena, a sledeće, 1893. godine, u novembru mesecu preduzimači Stefan Gusek i Karl Lerer, pod nadzorom projektanta Molnara, završavaju građevinski deo posla. U oktobru 1894. podignut je na toranj osvećeni pozlaćeni krst. Toranj je visok 72 metra. Crkva je dugačka 52, široka 25, visina krova iznosi 22 metra.
U crkvi ima 4 oltara. Glavni je u apsidi gde je velika slika Majke Božije, sa ugarskim kraljevima i svetiteljima Ištvanom i Laslom. Levo od apside je oltar Uskrsnuća Isusova sa figurama u drvetu svetih Petra i Pavla. Treći oltar je posvećen sv. Florijanu, zaštitniku vatrogasaca, gde su u drvetu izrađene figure svetih Emerika i Elizabete, a tu je i slika sv. Porodice. Četvrti oltar smešten je ispod hora i posvećen je Hristovom grobu sa figurama četiri anđela. Skulpture na svim oltarima su kolorisane ili su rađene u imitaciji kamena (mramoracija). Fasada je urađena od žute fasadne cigle, a sama crkva, kao i unutrašnja rezbarija je urađena u neogotskom stilu.
U izgradnju ovog hrama mnogo ličnog truda i emocija uložio je tadašnji novosadski župnik Đerđ Koper. Kada je crkva 1904. godine oštećena u požaru i kada joj je izgoreo krov, Koper je dobio moždani udar, od kog je i preminuo.
Novosađani crkvu greškom nazivaju katedralom, što ona nije, jer se katedrala nalazi u sedištu biskupije, a sedište Bačke biskupije je u Subotici.
Sinagoga (Jevrejska ulica)
Sinagoga
Prema nekim podacima, prvi Jevrejin koji se pominje još 1693. godine u Rackom selu, bio je izvesni Filip Markus. Jevrejska kolinija u početku nije bila brojna, ali se zna da je i ona imala svoju skromnu bogomolju već 1717, kao i da se nalazila pored Hajlove pivare (današnji Hotel “Vojvodina”).
Jevrejska zajednica je u Novom Sadu narasla u veoma brojnu i snažnu. Godine 1848. je u gradu zabeleženo 1.320 Jevreja. U ovom periodu najznačajnija i najpoznatija jevrejska porodica je porodica Hiršl, koja je veoma zaslužna za podizanje nekoliko jevrejskih sinagoga. U Novom Sadu je, u raznim vremenskim periodima, podignuto ukupno pet sinagoga.
Već 1743. Jevreji imaju svog rabina i sinagogu. Hram je srušen po Elibertaciji. Druga sinagoga izgrađena je na mestu sadašnje i postoji od 1748-1780. kada je srušena, a na njenom mestu podignuta treća, koja je trajala od 1780-1826. Potom je i ova srušena, da bi bila izgrađena četvrta, koja je postojala do 1906, kada se započelo sa gradnjom i danas postojećeg jevrejskog hrama. Peta novosadska sinagoga završena je 1909. zajedno sa zdanjima jevrejske opštine i škole. Ovaj reprezentativni objekat, izuzetnih arhitektonsko-stilskih vrednosti, sazidan prema projektu peštanskog arhitekte Lipota Baumhorna, predstavlja najvredniji secesijski kompleks u gradu, a danas služi kao koncertna dvorana (ovakvu namenu dobija zbog svoje jednostavne elegancije i zuzetne akustičnosti). Jevrejska škola je početkom XX veka smatrana najluksuznijim školskim zdanjem u gradu.
Porodica Hiršl zaslužna je i za osnivanje društva „Hevra Kadiša“ (jevrejski „Sveto društvo“). Jevreji se, osim trgovinom, koja im je osnovno zanimanje, tokom druge polovine XVIII veka bave i drugim poslovima. Prepušteni sami sebi, ili bolje reći izolovani, morali su imati svoje lekare, apotekare, knjigovesce, advokate i dr. Njihova veroispovedna škola otvorena je 1801, a približno te godine otvorena je i jevrejska bolnica. Posle pravoslavne i katoličke, ovo je treća bolnica u gradu, koju je svojim prilogom od 600 forinti podigao Simeon Hiršl. Bolnica se izdržavala od dobrovoljnih priloga sve do 1842. godine, kada jevrejska opština donosi odluku da poslodavci – Jevreji, moraju da uplaćuju određena sredstva u fond „Hevra Kadiše“. Položaj Jevreja se Patentom o toleranciji nije značajnije popravio. Ovaj narod postradao je kao retko koji u Evropi. Iako su se tokom prve polovine XIX veka trudili da se približe vladajućim germanskim krugovima, ostajali su izolovani. Tek krajem XIX veka, kada u Ugarskoj dolazi do Recepcije Jevreja, njihov položaj se popravlja, a zanimljivo je da Jevreji tada postaju glavne pristalice politike Mađarizacije.
U Drugom svetskom ratu novosadski Jevreji su takođe strahovito postradali, a posle osnivanja Izraela, veći deo preživelih se nastanio u toj državi.
Reformatorska crkva
Reformatorska crkva (ugao Šafarikove i ulice Pap Pavla)
Kalvinisti ili Reformate u Novom Sadu su pretežno pripadnici mađarskog naroda. Godine 1803. ima ih 200 u gradu, ali nemaju sveštenika, pa im bogosluženja obavlja sveštenik iz Rumenke. Crkvena arhiva se vodi od 1804, a 1808. grade svoj prvi hram u današnjoj Turgenjevoj ulici. U bombadovanju 1849. crkvena arhiva im je potpuno izgorela. Nova Kalvinistička crkva podignuta je 1865, na uglu današnjih ulica Šafarikove i Pap Pavla, a najveće zasluge za njeno podizanje ima tadašnji sveštenik Imre Manjuka.
Evangelistička crkva (ugao ulica Jovana Subotića i Masarikove)
Evangelistička crkva
Protestantsku grupu Evangelista ili Luterana u Novom Sadu čine pretežno Slovaci i Nemci. Prema nekim podacima pripadnika ove religije ima još 1767. godine, ali tada nisu imali organizovanu parohiju, a samim tim ni hram, ni školu. Parohijski dom i veroispovednu školu grade 1810/11. na Senskom placu (ugao J. Subotića i Masarikove), a skromnu kapelu na istom mestu dovršavaju 1819. Svi ovi objekti su postradali 1849, a novi Evangelistički hram je, u odnosu na ostale, podignut dosta kasno, tek 1885. godine.
Grkokatolička crkva
Grkokatolička crkva (ugao ulica Jovana Subotića i Svetozara Miletića)
Slovenski narod pravoslavnog obreda koji priznaje Papu – Rusini, egzistira u gradu od 1780. kada imaju crkvenu parohiju. Rusini su u ovom periodu bili najsiromašnija grupa gradskog stanovništva. Radili su teške i slabo plaćene fizičke poslove, tako da do 1820. nisu imali ni crkvu, ni školu, ni parohijski dom. Njihov hram podignut je 1820. na uglu današnjih Jovana Subotića i Miletićeve i jedini nije značajnije postradao 1849. Razlog za to istoričari pronalaze u činjenici da je čovek, koji je naredio bombardovanje grada pripadao unijatskoj crkvi. Ipak, crkva i sveštenik su stradali u nemirima nakon bombardovanja od strane razbojnika koji su harali gradom.
Jermenska crkva (Bulevar Mihajla Pupina, preko puta Pošte)
Izgled Jermenske crkve iz 1963.
Jermensku crkvu, porušenu u bombardovanju 1849. obnovila je Marija Trandafil, ali Jermeni povratnici više nisu predstavljali značajan element u životu grada. Nakon Drugog svetskog rata, kada je probijan novi bulevar Mihajla Pupina, srušen im je parohijski dom, a kasnije potpuno bespotrebno i crkva. Tako da jedini sačuvani materijalni trag o postojanju Jermena na ovom prostoru predstavljaju nadgrobni spomenik porodice Čenazi iz 1790. i Hačkar, spomenik jermensko-srpskog prijateljstva. Poslednji jermenski crkvenjak bila je Julijana Poljaković, umrla 1948. godine.
Izvor: Milorad Grujić, Vodič kroz Novi Sad i okolinu, Novi Sad, 2005.
Serbian
English
German