Venustas Neoplantae

Upoznavanje Novog Sada kroz šetnju

Polazna tačka – Trg Slobode

Spomenik Svetozaru Miletiću:

Miletićev spomenik i Gradska kuća

Predvodnik srpskih nacionalnih ideja, političkih i kulturnih zbivanja od početka druge polovine XIX veka, pravnik, politički vođa Srba u Vojvodini, osnivač Narodne stranke, poslanik u Ugarskom i Hrvatskom saboru, gradonačelnik Novog Sada, čovek koji je još za života postao simbol, nesumnjivo je dr. Svetozar Miletić (Mošorin, 22.02.1826 – Vršac, 04.02.1901). Kao poslanik na ugarskom Saboru naročito se angažovao oko zakona o manjinama. Bio je prvi urednik Zastave, najznačajnijeg političkog dnevnog lista kod Srba u Habzburškoj monarhiji (pokrenut 1866). U zoru 5. jula 1876. uhapšen je u svom stanu u Novom Sadu. Ima indicija da je odobrenje za njegovo hapšenje dala ruska vlada, jer je Miletić nastojao da zbliži srpske i bugarske ciljeve, što Rusiji nije odgovaralo. Protiv njega je pokrenut jedan montiran proces, gde mu je suđeno za veleizdaju. Osuđen je na 5 godina robije. U zatvoru je sistematski psihički i fizički maltretiran, zbog čega je i mentalno popustio. Kada je pušten sa robije, završio je u Zavodu za umobolne. Umro je u Vršcu, a sahranjen je na uspenskom groblju u Novom Sadu.

Gradska kuća:

Monumentalno magistratsko zdanje u centru Novog Sada u stilu neorenesanse podignuto je 1895. godine po projektu arhitekte Đerđa Molnara. Vajar Julije Anika ukrasio je fasadu alegorijskim figurama. Simbolični medaljoni u svečanoj sali su rad slikara Pavla Ružičke iz 1911. godine. Sa visokog tornja opremljenog zvonom su vatrogasci u prošlosti nadgledali grad. Od kraja XIX veka na tornju Gradske kuće stajao je stražar, koji je pažljivo osmatrao da li je negde u gradu došlo do požara. Kada bi do toga došlo, zvonjavom „Matilde“, kako je nazvano zvono u Gradskoj kući, obaveštavao je vatrogasce da negde gori. Kako je grad bio podeljen na četiri kvarta, broj udaraca u zvono označavao bi mesto požara, što je vatrogascima bio svojevrsni putovođa. S početka XIX veka u gradu se na raznim mestima održavaju balovi, a u samoj Gradskoj kući bili su poznati nobl-balovi, koje posećuje inteligencija, bogati trgovci i poneki plemić. Tu su se igrali galop – brza polka slična čardašu, valcer, kadril i menuet.

Srpsko narodno pozorište:

Još u Somboru 1850. mladi Miletićev saradnik Jovan Đorđević, dolazi na

ideju da stvori stalno pozorište – nacionalnu ustanovu za ceo srpski narod. Deceniju kasnije, vraća se ovoj zamisli, najpre kroz seriju tekstova u “Srbskom dnevniku”. Đorđević je prvi predložio naziv “Srpsko narodno pozorište”, želeći time posredno da doprinese priznavanju Srba kao naroda u Ugarskoj. Zahvaljujući ovim tekstovima, ubrzo počinju da pristižu novčani prilozi, a zahvaljujući prilozima, kao i obrazovanju devetočlane pozorišne trupe pod vođstvom Dimitrija Ružića, u julu 1861. godine osnovano je Srpsko narodno pozorište.

Što se tiče zgrade pozorišta, grad je još od kraja XVIII veka, na prostoru današnjeg Trifkovićevog trga imao pozorišnu, tzv. Građansku dvoranu. U nemogućnosti da na drugi način eliminiše SNP, mađarska vlast 1892. naređuje rušenje zgrade pozorišta u roku od 30 dana, jer je navodno trošno i sklono padu. Tu u pomoć pristiže veleposednik, trgovac i industrijalac Lazar Dunđerski, tako što je srušio dvoranu o svom trošku, otkupio sav građevinski materijal i sagradio novo pozorišno zdanje u dvorištu svog hotela “Jelisaveta”. Unajmljen je arhitekta Vladimir Nikolić, a pozorišna dvorana je građena u klasicističkom stilu. Zdanje je otvoreno 1895. godine, a sala je mogla da primi 600 gledalaca. Tzv. Dunđerskovo pozorište izgorelo je u januaru 1928. od varnice u peći, koja je izazvala velik požar. Do izgradnje nove pozorišne zgrade pozorište je predstave davalo uglavnom na gostovanjima, a u gradu je nastupalo ponovo u hotelskim salama.

Srpsko narodno pozorište useljava se 1981. u novu sopstvenu zgradu, koju je projektovao poljski arhitekta Viktor Jackijević, i do današnjih dana ostaje nacionalni teatar prvog reda. Tu su danas smešteni Drama, Opera i Balet.

Apolo centar:

Prvi stalni bioskop u gradu otvoren je u januaru 1910. godine u tada novopodignutoj dvorišnoj zgradi na glavnom trgu, do “Grand” hotela, i zvao se “Apolo”. Vlasnik bioskopa bilo je deoničarsko društvo “Apolo-projektograf”, koji je osnovao dr. Stevan Adamović, takođe prvi automobilista u gradu. U vreme gradnje novog zdanja SNPa, krajem 70ih i početkom 80ih godina XX veka, zgrada je srušena, a od 1993. godine je tu moderni tržni centar, koji nosi ime starog bioskopa.

Zgrada Vojvođanske banke:

Vojvođanska banka

Začecima bankarstva i novčanih zavoda mogu se smatrati i crkveni fondovi iz kojih su se izdržavale veroispovedne škole i uboški domovi. Prva banka, odnosno novčani zavod u današnjem smislu te reči, otvorena je 1864. kada je bački vladika Platon Atanacković, sa grupom preduzimljivih novosadskih Srba, otvorio „Novosadsku štedionicu“ u zdanju na današnjem Trgu slobode, gde je danas „Vojvođanska banka“.

Zgrada “Kod olovnog vojnika”:

Palata na uglu centralnog trga, pored tzv. Katedrale, poznata je pod imenom „Gvozdeni čovek“ ili “Kod olovnog vojnika”, po figuri viteza u oklopu u niši pri vrhu fasade. U njoj je pred Revoluciju 1848. bilo sedište Magistrata. U bombardovanju 12. juna 1849. i ona je delimično stradala.

Hotel “Vojvodina”:

Hotel Vojvodina

Najstariji hotel u Novom Sadu izgrađen je 1854. godine. Prvo se zvao „Carica Jelisaveta“, u međuratnom periodu „Kraljica Marija“, a današnje ime nosi od 1945. U nekad luksuznom zdanju priređivani su balovi, koncerti, čajanke i svečani skupovi. Renoviran je 1980, a fasada je restaurirana 1995. Danas se na tom mestu uz hotel nalaze i manji tržni centar, disko-klub i velika bašta. Hotel “Jelisaveta” i Majerov “Grand hotel”, jedan preko puta drugog, bili su najelitniji ugostiteljski objekti u gradu. U njima su odsedale najbogatije i najuglednije ličnosti. U Hotelu “Vojvodina” je krajem 70ih godina XX veka poslednje dane života proveo popularni mađarski književnik Lajoš Zilahi.

Tanurdžićeva palata:

Jedan od najznačajnijih predratnih graditelja, arhitekta Đorđe Tabaković, projektovao je petospratnu zgradu koja je najbolji primer racionalne arhitekture bez ornamenata, koja je potekla iz Bauhaus estetike. Ovo zdanje je za Nikolu Tanurdžića, jednog od najuglednijih novosadskih trgovaca, izgrađeno 1933-34. godine, a dograđeno 1939-40. U vreme gradnje, ova zgrada se računala u malobrojne arhitektonske inovacije u Kraljevini Jugoslaviji.

Rimokatolička crkva:

"Katedrala" sa zgradom "Kod olovnog vojnika" levo i Tanurdžićevom palatom desno

Crkva Imena Marijinog je rimokatolička crkva, koja se nalazi u centru Novog Sada, na Trgu Slobode. Praznik crkve, Ime Marijino, se slavi 12. septembra. Godine 1891. doneta je odluka da se stara katolička crkva poruši i na istom mestu izgradi nova. Arhitekta Georg Molnar  izradio je planove tokom 1892. godine i nije za taj obiman posao tražio nikakvu nadoknadu. Crkva mu se odužila tako što je postavila njegovu bistu u niši levo ispod hora u crkvi, što je neobično za jedno svetovno lice. U oktobru 1894. podignut je na toranj osvećeni pozlaćeni krst. Fasada je urađena od karakteristične žute fasadne cigle, a sama crkva, kao i unutrašnja rezbarija je urađena u neogotskom stilu. Novosađani crkvu greškom nazivaju katedralom, što ona nije, jer se katedrala nalazi u sedištu biskupije, a sedište Bačke biskupije je u Subotici.

…nastavak u Katoličku portu…

Katolička porta je, poput malog trga, okružena katoličkom crkvom, „Plebanijom“ i Palatom „Vatikan“. Impozantno zdanje u katoličkoj porti, podignuto 30ih godina XX veka, bilo je vlasništvo Rimokatoličke opštine, zato su je građani zvali Palatom „Vatikan“.

Plebanija:

Katolici su 1808. godine podigli novo župno zdanje – Plebaniju, koja i danas postoji u porti katoličke crkve.

…tada iza “katedrale” nazad u Zmaj Jovinu ulicu…

Zmaj Jovina ulica:

Zmaj Jovina ulica

Novi Sad, koji i danas postoji u najvećem delu starog jezgra, nastao je tokom druge polovine XIX veka, u toku obnove nakon bombardovanja sa Tvrđave. Kada bi se sudilo po njegovom izgledu, reklo bi se da je grad oko 150 godina star. Do Bune poluorijentalna varoš, krajem XIX veka biće izgrađena u stilu tada modernih gradova Srednje Evrope.

Čuvena novosadska pijaca je u dva veka svog postojanja uspela da “okupira” čitav grad. Prostirala se centralnim gradskim ulicama i trgovima, a današnja imena trgova i ulica svedoče o enormnom značaju pijace za ekonomski razvoj grada. Duž Dunavske ulice prodavala se riba, u današnjoj Miletićevoj ulici hleb i pekarski proizvodi, zbog čega se dugo zvala Lebarski sokak, zatim Žitni trg itd. Pijaca je bila svakodnevna, od pet ujutro do podneva, kada se moralo prestati sa radom, kako bi se ulice očistile i uredile za popodnevnu promenadu. I dan danas su centralne gradske ulice veoma žive, pune šetača i onih koji po lepom vremenu uživaju u baštama kafića i restorana. Zmaj Jovina ulica je i centralno mesto dešavanja u toku manifestacije za decu “Zmajeve dečje igre”, koja se održava u junu mesecu svake godine.

…sve do skretanja u Miletićevu ulicu…

Zgrada starog centralno-kreditnog zavoda:

Centralni kreditni zavod

Koncentracija kapitala u nacionalnim štedionicama je tipična za Novi Sad, pri čemu je najveća srpska novčana ustanova bio „Centralni kreditni zavod“, osnovan 1890. godine. To je reprezentativno eklektičko zdanje na uglu Miletićeve i Grčkoškolske ulice, izgrađeno 1895. prema projektu arhitekte Franca Vorude, sa figurom boga Merkura na kupoli – rad znamenitog vajara Đorđa Jovanovića.

…odatle skretanje u Grčkoškolsku ulicu…

Spomen ploča na zgradi Grčke škole:

Po zasnivanju naselja pravoslavni svet čini dominantnu grupu u gradu, ali su se samo Grci (i Cincari) održali donekle kao posebna nacija do druge polovine XIX veka, najviše zahvaljujući Grčkoj školi. Prva grčka škola postoji još 30ih godina XVIII veka, ali se ne zna gde se nalazila. Vladika Mojsije Putnik je 1770. ustupio grčkoj deci učionicu za učenje maternjeg jezika. Jedan od prvih značajnih dobrotvora u gradu, Marko Servijski, ostavio je 1780. darovnim pismom plac za gradnju Grčke škole, ali Grci ovaj poklon nisu iskoristili, već kupuju Savićevu kuću u današnjoj Grčkoškolskoj ulici br. 3. i adaptiraju je za školske potrebe. Ova zgrada je obnovljena 1821, o čemu svedoči i mermerna spomen-ploča, postavljena iznad ulazne kapije. Škola je krajem XIX veka (1873) poklonjena Srpskoj gimnaziji, jer više nije bilo dece koja bi učila na Grčkom jeziku. Grcima je ustupljena i Nikolajevska crkva, u kojoj su svake druge nedelje držane liturgije na grčkom jeziku. Kasnije se tu smestila Srpska čitaonica, čiji je prvi predsednik bio advokat Jovan Rajić.

…na kraju ulice skretanje levo u Pašićevu ulicu do trga Toze Markovića…

Matica Srpska:

Matica srpska

Među svim nacionalnim i građanskim udruženjima, nastalim u prvoj polovini XIX veka, najznačajnije mesto pripada i danas aktivnoj, najstarijoj kulturnoj instituciji kod Srba – Matici Srpskoj. Osnovana je 16. februara 1826. u Pešti, a “Letopis” je postao njeno zvanično glasilo. Ovaj časopis, koji i danas izlazi, najstariji je živi književni časopis na svetu. Iako zamišljena kao kulturno društvo, Matica je svojim radom daleko prevazilazila postavljene ciljeve: postala je bastion nacionalne svesti, kulture i pismenosti. Naročito je vredna biblioteka koja i danas postoji u fondu Matice Srpske. Matica je 1847. toliko prevazišla prvobitne namere svojih osnivača da počinje sa radom i njen Muzej. Preseljenje Matice Srpske u Novi Sad je obavljeno tek 1864. uz veliko slavlje. Tokom svog življenja u Novom Sadu, Matica je promenila nekoliko lokacija, da bi se 1928. preselila u “Trandafilkino sirotište”, gde se i danas nalazi.

Nikolajevska crkva:

Hram Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja – Nikolajevska crkva, sagrađena je u periodu od 1726. do 1730. godine. Samim tim ovo je najstarija pravoslavna crkva u gradu. U ovoj crkvi su na Malu gospojinu, 1913. kršteni sinovi Milene i Alberta Ajnštajna, Albert i Eduard.

…odatle povratak kroz Pašićevu nazad do Ulice Zlatne Grede…

Gimnazija Jovan Jovanović Zmaj:

Gimnazija

Krajem XVIII veka javlja se potreba i za jednom višom školskom ustanovom. Tako je 1789, u gradu otvorena škola, koja se zvala Regium gymnasium Neoplantese ili niža gimnazija. Gimnazija se nalazila u porti Sabornog hrama, odnosno u vlasništvu Srpske crkvene opštine. Razlog zbog kojeg su Srbi svojim sugrađanima katoličke veroispovesti ustupili svoju zgradu verovatno je uticaj koji su na njih ostavile reforme cara Josifa II (na vlasti od 1780. do 1790.), a naročito njegov Patent o toleranciji iz 1781, kojim su sve religije u carstvu izjednačene. Međutim, kako se stanje vratilo na staro nakon careve smrti, Srbi nastoje da „izbace“ katolike iz svoje zgrade, ujedno težeći vlastitoj gimnaziji. Zgradu su potpuno preuzeli tek 1823, ali će još jedan duži period morati da vraćaju dugove, koje su im sugrađani ostavili.

Godine 1810. zahvaljujući zadužbini Save Vukovića (1743-1811), počela je sa radom druga gimnazija u srpskom narodu, Srpska pravoslavna velika gimnazija u Novom Sadu. Pokušaja da se srpska gimnazija u gradu otvori bilo je još krajem XVIII veka, ali Habzburška država tada to nije dozvolila. Međutim, potisnuta nezadrživom Napoleonovom vojskom, sada popušta, tako da je gimnazija započela rad. Za prvog direktora Srpske gimnazije postavljen je Slovak, Pavel Jozef Šafarik (1795-1861), koji je na tom mestu ostao do 1833. Za direktora je postavljen koliko zbog svog velikog obrazovanja i organizacionih sposobnosti, toliko i zbog svoje evangelističke vere, jer nije izazivao bojazan da će u nastavu uvoditi katoličku doktrinu. Gimnazija je stradala u bombardovanju 1849.

Gradnja nove zgrade gimnazije započeta je 1899. godine po projektu arhitekte Vladimira Nikolića, a zahvaljujući donaciji barona Miloša Bajića, unuka kneza Miloša Obrenovića.

…iz Zlatne Grede nazad, skretanje levo u nastavak Pašićeve ulice…

“Platoneum”:

Zdanje u kojem je danas ogranak SANU potiče iz XVIII veka. Godine 1770, kupio ju je bogati grk Aksentije Đurković, čiji potomci će je prodati 1861. bačkom vladiki Platonu Atanackoviću, po kojem će poneti ime. On je kasnije ispunjenim zaveštanjem predvideo da ovde bude Srpski akademski institut sa pravnim i filozofskim fakultetom. Ovde su bile smeštene bačke vladike do izgradnje novog dvora, služila je gimnaziji do izgradnje nove zgrade, u njoj je po preseljenju bilo smešteno zdanje Matice srpske, a tu je jedno vreme bila i Srpska čitaonica. Posle Drugog svetskog rata u njoj je bila Viša pedagoška škola i deo Filozofskog fakulteta.

Saborna crkva:

Saborna crkva i spomenik

Prema predanju, prva pravoslavna crkva Svetog velikomučenika Georgija, saborni hram, postoji još od 1700. godine. Od 1708. godine je u Novom Sadu (tada Šancu) sedište Bačkog vladike. Novosadska saborna crkva je bila u gradnji još tokom 1734, a završena je, u baroknom stilu, oko 1740. Stradala je kao i veći deo Novog Sada 1849. Sadašnji izgled je dobila projektom arhitekte iz Budimpešte, Mihaela Harminca, 1902-1905. godine. Tada je izgrađen nov visok zvonik sa zvonima naručenim u Budimpešti. Na ikonama u crkvi je najviše radio slikar Paja Jovanović. U porti crkve nalazi se najstariji sačuvani spomenik Novog Sada – Bogojavljenski krst od ružičastog mermera. Hor Saborne crkve je poznat širom Evrope i sveta.

…odatle povratak u Zmaj Jovinu ulicu…

Vladičanski dvor:

Vladičanski dvor Bačke eparhije u pročelju Zmaj-Jovine ulice, projektovao je arhitekta Vladimir Nikolić 1901. godine, približno na istom mestu gde se nalazio stari dvor, srušen u bombardovanju Novog Sada 1849. Graditelji

novog dvora bili su majstori-preduzimači Ferenc Majhl i Karlo Molcer iz Subotice. Vajar Julije Anika, uradio je spoljnu dekoraciju s oblicima pseudo-mavarske plastike. Tri grba eparhije nalaze se na fasadi, na zidu prema porti i prema dvorištu.

Spomenik J. J. Zmaju (1833-1904):

Lekar, najpoznatiji dečji pesnik kod Srba, jedna od najznačajnijih političkih i kulturnih ličnosti srpskog naroda u Austro-Ugarskoj. Sa Miletićem je bio blizak saradnik i prijatelj do smrti. Ovaj spomenik postavljen je 1984.

Zgrada “Beli lav”:

Najstarija očuvana zgrada u Novom Sadu danas, pripadala je 1720. godine sapundžiji Stojanu Maslaku, a krajem XVIII veka poznatom knjižaru, štamparu i književniku Emanuilu Jankoviću. U različitim periodima njeni vlasnici su bili Stratimirovići, kao i Dunđerski. Na fasadi je 1990. postavljena spomen-ploča povodom 200-godišnjice knjižarstva u Novom Sadu. U dvorištu u zidu se nalazi starinski bunar na čekrk.

Dunavska ulica

…pa nastavak kroz Dunavsku ulicu …

Gradska biblioteka:

Dunavska 1. bila je kuća Arse Pajevića, značajnog izdavača u čijoj kući je bila i redakcija „Branika“ i sedište Liberalne stranke. Pajević je značajan naročito po tome što je izdavao Zmajeva dela, a njegova knjižara je bila najveća i najpoznatija u gradu. Pajević je 1895. prodao štampariju Đorđu Ivkoviću. Danas je tu smeštena Gradska biblioteka.

Muzej Vojvodine:

Vreme kada se reformiše i pravosudni sistem dovodi do podizanja reprezentativne sudske palate 1900. godine, na mestu ranije kafane „Kod Engleske kraljice“. U ovom zdanju, izgrađenom po projektu Đule Vagnera, je danas Muzej Vojvodine. Tokom podizanja sudske palate iza suda je sagrađen zatvor – danas Arhiv Vojvodine.

Dunavski park

…preko puta muzeja ulazak u …

Dunavski park:

Istovremeno pristupilo se i uređenju Promenade, današnjeg Dunavskog parka. U sklopu ovog uređenja na ulazu u park 1912. godine postavljena je prva profana skulptura u gradu – „Devojka sa rogom izobilja“, rad čuvenog novosadskog vajara Đorđa Jovanovića. Skulptura je Novosađanima poznata pod više imena: „Nimfa“, „Frajlica“ i „Gospojica“.

Ranija Promenada, imala je uređena igrališta za decu, ali su se tu zabavljali i odrasli. Pored ljuljaški, vrteški, klackalica, šatri sa raznovrsnim sadržajima, među kojima je bio i tzv. „majmunski“ ili „kereći cirkus“, bile su i šatre pod kojima su se prikazivale i „žive slike“. Bio je to začetak filmskih projekcija u gradu. U okviru Dunavskog parka je izgrađeno prvo tenisko igralište na ovim prostorima.

Danas jezerom Dunavskog parka plivaju labudovi Isa i Bisa, ljubimci najmlađih Novosađana.

Dom kulture:

…u kome je do izgradnje sopstvene zgrade bilo smešteno Srpsko narodno pozorište, podignut je po projektu Đorđa Tabakovića, 1938. godine. U njemu su sada Pozorište mladih i Lutkarsko pozorište.

Izvor: Đorđe M. Srbulović, Kratka istorija Novog Sada, Novi Sad 2002.